Pytanie o to, ilu ludzi w starożytnej Judzie umiało pisać, nie jest ciekawostką. Od odpowiedzi zależy ocena tego, czy księgi biblijne mogły powstawać i krążyć przed wygnaniem babilońskim, czy też potrzebowały zaplecza, którego wtedy jeszcze nie było. Spór trwa od dawna i długo brakowało w nim twardych danych.
Ostraka z Aradu
Arad to niewielka twierdza na skraju pustyni, na południowym pograniczu Judy. Załoga była mała, zadanie proste: pilnować szlaku i zaopatrywać oddziały. Z ostatniej fazy istnienia twierdzy zachował się zbiór ostraków — zapisanych skorup z korespondencją i rozkazami. Treść jest rutynowa: wydać tyle a tyle wina i mąki, przesłać ludzi, przygotować zapasy.
To materiał wyjątkowy właśnie przez swoją zwyczajność. Nie mamy tu tekstów uroczystych ani propagandy królewskiej, tylko papierkową robotę pogranicznego posterunku.
Na czym polegała analiza
Do skorup zastosowano metody rozpoznawania charakteru pisma zapożyczone z informatyki. Litery poddaje się obróbce obrazu, mierzy proporcje, kąty nachylenia, sposób prowadzenia kresek, a następnie porównuje statystycznie: czy różnice między dwoma tekstami mieszczą się w zakresie, w jakim jedna osoba pisze różnymi dniami, czy przekraczają go na tyle, by wskazywać dwie ręce.
Wynik był taki, że korespondencja tej niewielkiej twierdzy wyszła spod pióra kilku różnych osób — więcej, niż spodziewano się po miejscu tej wielkości.
Co miałoby z tego wynikać
Rozumowanie zwolenników tej interpretacji biegnie tak: skoro nawet w małej placówce na końcu świata pisało kilka osób, to umiejętność pisania nie była ograniczona do wąskiej elity stołecznej. Musiał istnieć jakiś system kształcenia obejmujący także niższe szczeble administracji i wojska. A jeśli tak, to zaplecze zdolne do tworzenia, kopiowania i przechowywania dłuższych tekstów istniało w Judzie przed jej upadkiem.
Pismo samo zakłada podobny stan rzeczy w innym miejscu — prorok dostaje polecenie zapisania słów w sposób zrozumiały dla zwykłego czytelnika.
I Pan powiedział do mnie: Weź sobie wielką księgę i napisz w niej ludzkim pismem: Maherszalalchaszbaz.
Iz 8,1
Dlaczego wniosek jest sporny
Interpretacja tego wyniku dzieli badaczy i trzeba to powiedzieć wprost, bo w popularnych omówieniach wniosek podaje się jako ustalony.
Pierwszy zarzut dotyczy metody. Liczba rozpoznanych rąk to oszacowanie statystyczne oparte na założeniach o tym, jak bardzo pismo jednej osoby może się wahać. Zmiana tych założeń zmienia wynik. Przy krótkich tekstach, pisanych na nierównej powierzchni skorupy, rozrzut jest z natury duży, a materiał do porównań skromny.
Drugi zarzut dotyczy wnioskowania. Kilku piszących w twierdzy nie oznacza jeszcze piśmienności powszechnej. Mogli to być zawodowi skrybowie przydzielani do posterunków, przenoszeni między placówkami, a więc ta sama wąska warstwa, tylko rozproszona. Od stwierdzenia, że pisało kilka osób, do stwierdzenia, że pisać umiał zwykły Judejczyk, jest daleka droga i nie pokonuje się jej jednym wykresem.
Trzeci zarzut jest ogólniejszy: umiejętność podpisania się, przeczytania rozkazu i zredagowania księgi to trzy różne umiejętności. Materiał z Aradu świadczy o drugiej i częściowo o pierwszej. O trzeciej nie mówi nic bezpośrednio.
Co zostaje po odjęciu przesady
Zostaje obserwacja mocna i skromna zarazem. W schyłkowej Judzie pisanie było czynnością obecną poza stolicą, w codziennej obsłudze wojska i zaopatrzenia, i wykonywało je więcej niż jedna osoba nawet w małym garnizonie. To przesuwa punkt wyjścia dyskusji: nie trzeba już zakładać, że pismo było rzadkością zarezerwowaną dla dworu.
Nie oznacza to jednak, że rozstrzygnięto pytanie o powstanie ksiąg biblijnych. Ostraka mówią o istnieniu narzędzia, nie o tym, do czego je użyto.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ilu ludzi w Judzie umiało pisać — żadna metoda nie daje liczby, a wszystkie szacunki są przeliczeniami z ułamkowych danych. Nie wiemy, jak wyglądało kształcenie skrybów ani czy istniały szkoły w sensie instytucjonalnym; przedmiotów, które by to jednoznacznie poświadczały, brakuje. Nie wiemy, czy autorzy ostraków z Aradu byli żołnierzami, którzy nauczyli się pisać, czy skrybami skierowanymi do służby.
I nie wiemy, ilu rąk naprawdę dotyczy zbiór — bo to właśnie jest wynik sporny, a nie punkt wyjścia. Uczciwy zapis brzmi: analiza wskazała na kilka rąk, a jej metodologia i wnioski są przedmiotem dyskusji, która nie została zamknięta.
