Z judzkich domów VIII, VII i początku VI wieku przed naszą erą pochodzą setki glinianych figurek kobiecych. Mają charakterystyczną budowę: podstawa jest gładkim, rozszerzającym się ku dołowi walcem, tors i ramiona podtrzymują wydatne piersi, głowa bywa modelowana ręcznie albo odciskana z formy. Nie znaleziono ich w świątyni. Znaleziono je w domach, w zasypiskach, w cysternach, także w Jerozolimie, i to w liczbie, która wyklucza wyjaśnianie ich marginesem.
Najliczniejsza kategoria znalezisk kultowych
Dyskusja o religii Judy toczy się zwykle wokół inskrypcji: kilku napisów ze stanowisk na południu, w których obok imienia Jahwe pojawia się wzmianka o aszerze. Te teksty są krótkie, trudne w odczycie i nieliczne. Figurki są odwrotnością tego materiału — nie mówią nic, ale jest ich bardzo dużo i pochodzą z całego obszaru Judy.
To zmienia skalę problemu. Napis można potraktować jako regionalny wyskok albo jako formułę o niejasnym sensie. Setek przedmiotów rozproszonych po zwykłych domach nie da się tak potraktować. Cokolwiek te figurki znaczyły, były częścią codziennego życia religijnego judzkich rodzin — tych samych, do których mówili prorocy.
Kogo przedstawiają? Tu zaczyna się spór
Interpretacje idą w trzech kierunkach i żadna nie zdobyła przewagi rozstrzygającej. Pierwszy: to wizerunki bogini, najczęściej wskazuje się na aszerę, czasem na boginię typu mezopotamskiego. Drugi: to nie wizerunki bóstwa, lecz amulety płodności i karmienia, przedmioty magii domowej bez konkretnego adresu boskiego. Trzeci: to przedstawienia symboliczne, obraz opieki i obfitości, funkcjonujący na granicy między kultem a zwyczajem.
Kluczowy jest fakt negatywny: żadna z tych figurek nie ma na sobie napisu. Nie mamy jednego przedmiotu z tej grupy, na którym stałoby imię. Wszystkie identyfikacje są więc wnioskiem z ikonografii, z paralel z sąsiednich kultur i z tekstów biblijnych — czyli rozumowaniem, w którym łatwo zatoczyć koło: przypisujemy figurkom bóstwo znane z Biblii, a potem czytamy Biblię w świetle figurek.
Co mówi Jeremiasz
Prorok opisuje kult domowy, w którym uczestniczy cała rodzina i który ma swoje obrzędowe czynności.
Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.
Jr 7,18
Później, już w Egipcie, ta sama praktyka wraca jako świadoma deklaracja wspólnoty, która uważa, że dobrze jej było, dopóki ją uprawiała.
Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak dotąd czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i nic złego nas nie spotkało.
Jr 44,17
Głos zabierają też kobiety, wskazując, że mężowie o wszystkim wiedzieli.
A gdy paliliśmy kadzidło królowej niebios i wylewaliśmy dla niej ofiary z płynów, czy bez zgody naszych mężów czyniliśmy placki ku jej czci i składaliśmy jej ofiary z płynów?
Jr 44,19
Tekst mówi więc o kulcie domowym, rodzinnym, z placami i ofiarami z płynów, kierowanym do postaci nazwanej królową niebios. Figurki to przedmioty z domów. Zbieżność środowiska jest realna i warto ją zauważyć. Ale trzeba od razu powiedzieć, czego w tej zbieżności nie ma: Jeremiasz nie wspomina o figurkach, a figurki nie wspominają o królowej niebios.
Czego to nie dowodzi
Judzkie figurki kolumnowe nie dowodzą, że przedstawiają królową niebios z Księgi Jeremiasza. Nie dowodzą nawet, że przedstawiają jakąkolwiek boginię, bo identyfikacja z konkretnym bóstwem pozostaje sporna, a część badaczy widzi w nich przedmioty magii płodności bez adresata. Kto podaje którąkolwiek z tych interpretacji jako ustalenie, podaje hipotezę.
Nie dowodzą też, że Juda była pogańska w całości ani że kult Jahwe był w niej mniejszością. Figurki występują obok innych elementów kultury materialnej, w tym imion osobowych złożonych z imieniem Jahwe, które w tym samym okresie zdecydowanie dominują. Obraz jest mieszany i taki właśnie obraz rysują prorocy: ludzie chodzący do świątyni Jahwe i trzymający w domu coś jeszcze.
To ostatnie jest jedynym mocnym wnioskiem, jaki z tego zbioru wolno wyciągnąć. Oskarżenia proroków o kult prowadzony równolegle z kultem Jahwe nie są retoryczną przesadą wymierzoną w nikogo — opisują zjawisko masowe, obecne w zwykłych domach. Nie wiemy, jak ci ludzie sami by to nazwali. Wiemy, że Jeremiasz nazywał to porzuceniem przymierza, i że mówił do wspólnoty, w której takie przedmioty leżały pod ręką.
Zobacz też: Jahwe · Jeremiasz — znaczenie imienia · Juda — znaczenie imienia
