Kilkanaście kilometrów od Persepolis, w pionowej ścianie skalnej zwanej dziś Naksz-e Rostam, wykuto cztery grobowce achemenidzkich królów. Każdy ma fasadę w kształcie krzyża: dolna część naśladuje portyk pałacowy z kolumnami, w środku znajduje się wejście do komory grobowej, górna zaś przedstawia władcę stojącego przed ołtarzem ognia na podeście niesionym przez przedstawicieli podległych ludów.
Inskrypcja nad wejściem
Tylko jeden z tych czterech grobów jest podpisany. Nad wejściem do grobowca Dariusza I umieszczono długi tekst staroperski, w którym król przedstawia swoje panowanie i wylicza po imieniu kraje wchodzące w skład państwa. Pozostałe trzy grobowce przypisuje się jego następcom na podstawie stylu i kolejności, nie na podstawie napisu — i tak trzeba to podawać.
Lista krajów to drugie, niezależne od depozytów spod Apadany świadectwo tego, jak Persowie opisywali zasięg swojej władzy. Nie jest to jednak spis administracyjny: kolejność i liczba pozycji zmieniają się między poszczególnymi inskrypcjami, bo tekst ma pokazywać rozległość i porządek, a nie ewidencjonować podatki. Nosiciele tronu wykuci pod postacią delegatów ludów przekazują ten sam komunikat obrazem: państwo stoi, bo ludy je podtrzymują.
Miejsce wybrano zresztą nieprzypadkowo. W tej samej ścianie skalnej znajdują się starsze reliefy elamickie, a u jej stóp stoi kamienna budowla wcześniejsza od grobowców. Achemenidzi wpisali swoje groby w krajobraz już wcześniej uznany za miejsce władzy i pamięci — zabieg powtarzany przez dynastie w całych dziejach, bo nowa władza chętnie podpiera się starą świętością terenu.
Królowie z Ezdrasza i Nehemiasza
Achemenidzi wymienieni w księgach powrotu — Cyrus, Dariusz, Kserkses, Artakserkses — nie są literackim sztafażem. To władcy z twardo udokumentowanej historii, znani z własnych inskrypcji, z buchalterii ich pałaców, z monet, a w przypadku Dariusza także z grobu podpisanego imieniem. Kiedy Księga Ezdrasza datuje przerwę w budowie świątyni panowaniem konkretnego króla, odwołuje się do chronologii, którą da się osadzić w źródłach spoza Biblii.
W ten sposób ustała praca przy domu Bożym, który był w Jerozolimie. I została wstrzymana aż do drugiego roku panowania Dariusza, króla Persji.
Ezd 4,24
Podobnie działa formuła otwierająca Księgę Estery. Nie zaczyna się ona od czasu nieokreślonego, tylko od panowania konkretnego władcy i od zasięgu jego państwa — czyli od tych samych dwóch rzeczy, które perski król kazał wykuć nad własnym grobem.
I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami;
Est 1,1
Po co to czytelnikowi Pisma
Wartość takich stanowisk jest głównie porządkująca. Okres perski bywa w pobożnej lekturze traktowany jak przerwa między wygnaniem a Nowym Testamentem, jakby nic się w nim nie działo poza odbudową muru. Grobowce w Naksz-e Rostam przypominają, że przez dwa stulecia lud powracający z niewoli żył wewnątrz jednego z największych państw starożytności, którego administracja, języki i pieniądz kształtowały codzienność Jerozolimy. Prorocy tego okresu — Aggeusz, Zachariasz, Malachiasz — mówią do ludzi żyjących w tej właśnie ramie.
Czego to nie dowodzi
Ani grobowce, ani inskrypcja nie zawierają wzmianki o Judzie, Jerozolimie, świątyni czy jakiejkolwiek osobie z Biblii. Nie poświadczają dekretu Cyrusa, nie datują wznowienia budowy i nie mówią, czy drugi rok Dariusza rzeczywiście przyniósł zmianę w Jerozolimie — to dane biblijne, których nie ma w perskich źródłach.
Trzeba też pamiętać, czym są te teksty. To autoprezentacja władcy przeznaczona na wieczność, gatunek, w którym nie zapisuje się porażek. Lista krajów mówi, co król chciał ogłosić jako swoje, a nie co realnie kontrolował w danym roku. Ustala więc ramy epoki i tożsamość jej głównych postaci — i na tym jej rola się kończy.
Zobacz też: Księga Ezdrasza · Aggeusz — znaczenie imienia · Zachariasz — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia
