Gdy Maria i Józef przychodzą do świątyni, składają ofiarę przewidzianą dla tych, których nie stać na baranka.
I żeby złożyć ofiarę według tego, co zostało powiedziane w Prawie Pana, parę synogarlic albo dwa gołąbki.
Łk 2,24
Przepis, do którego odsyła ewangelista, brzmi tak.
A jeśli nie może przynieść baranka, to przyniesie dwie synogarlice lub dwa młode gołębie: jednego na całopalenie, a drugiego na ofiarę za grzech. I kapłan dokona za nią przebłagania i będzie czysta.
Kpł 12,8
Rzadko zadajemy przy tym pytanie praktyczne: skąd brało się tyle ptaków? Ofiara dwóch gołębi wraca w Torze przy oczyszczeniach, przy ślubach nazireatu i przy ubóstwie ofiarnika. W mieście przyjmującym pielgrzymów zapotrzebowanie musiało iść w tysiące sztuk rocznie. Ptaka nie da się przygnać z pastwiska ani wyhodować przy okazji.
Podziemne miasta gołębi
Odpowiedź daje geologia południowej Judei. Pod cienką, twardą skorupą leży tam miękka kreda, którą da się kuć prostym narzędziem, a która twardnieje po odsłonięciu. Mieszkańcy Maresz wykorzystali to na skalę przemysłową: pod miastem wykuto piwnice, tłocznie oliwy, cysterny, warsztaty — i kolumbaria.
Kolumbarium to komora, której ściany pokryto rzędami niewielkich, trapezowatych nisz, jedna nad drugą, od podłogi po sklepienie. Każda nisza to gniazdo. W skali całego stanowiska liczba nisz idzie w tysiące. Hodowla prowadzona pod ziemią ma zalety, których nie da naziemna: stała temperatura, ochrona przed drapieżnikami, łatwe zbieranie odchodów z klepiska.
Trzy powody, dla których trzymano gołębie
Pierwszy to mięso i jaja — źródło białka niezależne od stada. Drugi, często niedoceniany, to nawóz. Odchody gołębi są bardzo bogate w azot i w rolnictwie suchym stanowiły towar o realnej wartości, wywożony na pola i winnice. Trzeci to kult: ptak jest ofiarą tanią, dopuszczoną tam, gdzie nie stać na zwierzę większe.
Który z tych powodów był w Mareszy główny, pozostaje przedmiotem sporu i nie wolno tego przesądzać. Miasto w okresie hellenistycznym było ośrodkiem idumejskim, z własnym kultem, i jego gołębniki nie muszą mieć nic wspólnego ze świątynią w Jerozolimie. Proponowano dla nich wszystkie trzy funkcje, a także czwartą, hodowlę na potrzeby lokalnych sanktuariów.
Co to zmienia w lekturze
Zmienia wyobrażenie o zapleczu. Ofiara ubogich była tania nie dlatego, że ptak jest z natury bezwartościowy, lecz dlatego, że istniała infrastruktura pozwalająca dostarczać go masowo i regularnie. Handel ptakami przy świątyni, o którym mówią Ewangelie, nie był improwizacją straganiarzy, tylko końcówką łańcucha zaczynającego się w takich właśnie hodowlach.
Zmienia też sens gestu Marii i Józefa. Prawo przewidywało zastępstwo dla ubogich i to zastępstwo działało — nie było fikcją prawną, bo towar był dostępny. Rodzina nie musiała szukać wyjątku ani prosić o zwolnienie; korzystała z przepisu, który miał realne pokrycie w gospodarce.
Warto przy okazji zauważyć, jak rzadko myślimy o tej stronie kultu. Świątynia potrzebowała stałych dostaw zwierząt, ptaków, mąki, oliwy, wina, drewna i soli, a każda z tych pozycji ciągnęła za sobą hodowlę, transport, przechowywanie i handel. Wykuty w skale gołębnik jest fragmentem tej maszynerii — takim samym jak tłocznia oliwy czy magazyn zbożowy, tyle że mniej oczywistym, bo dotyczy zwierzęcia, którego nikt nie pasie.
Czego to nie dowodzi
Kolumbaria z Maresz nie dowodzą, że ptaki na ofiarę w Jerozolimie pochodziły z Maresz — nie ma na to śladu, a odległość i różnica kultowa raczej temu przeczą. Nie rozstrzygają własnego przeznaczenia: teza, że były to gołębniki ofiarne, jest jedną z kilku i traktowanie jej jako ustalenia byłoby nadużyciem. Nie potwierdzają też sceny z Ewangelii Łukasza; scena z ofiarą dwóch ptaków nie wymaga żadnego potwierdzenia archeologicznego, bo opiera się na przepisie, który znamy z tekstu. To, co kolumbaria realnie pokazują, to skala i technika hodowli w Judei — czyli tło gospodarcze, bez którego przepis o ofierze ubogich byłby martwą literą.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Świątynia (Bejt haMikdasz) · Maria · Józef — znaczenie imienia
