Kiedy prorok chce opisać zniszczenie ostateczne, sięga po obraz naczynia rozbitego tak drobno, że z odłamków nie da się już nic zrobić. Dla archeologa ten sam obraz opisuje najlepszy materiał, jaki może trafić do wykopu.
I rozbije ją, jak rozbija się gliniane naczynie stłuczone tak bezlitośnie, że nie znajdzie się wśród jego odłamków skorupki, aby nabrać ognia z ogniska lub zaczerpnąć wody ze zbiornika.
Iz 30,14
Dlaczego akurat glina
Wypalona glina ma cechę, której nie ma żadne inne tworzywo starożytnego domu. Metal przetapiano i przekuwano, więc stary brąz znikał w nowym przedmiocie. Drewno, skóra i tkanina gniły. Kamień był wtórnie wykorzystywany w kolejnych murach. Skorupa nie nadaje się do niczego i właśnie dlatego zostaje — nikt jej nie zbierał, nikt jej nie kradł, nie da się jej przerobić. Osadnicza warstwa tellu to w praktyce ziemia z gruzem i skorupami, liczonymi w tysiącach z jednego sezonu.
Do tego dochodzi druga cecha: naczynie kuchenne jest przedmiotem tanim i krótkowiecznym. Garnek pęka od ognia, dzban tłucze się przy studni, kubek wypada z ręki. Rzemieślnik robi kolejny, a forma kolejnego jest nieco inna niż poprzedniego. Moda garncarska zmienia się szybciej niż układ ulic czy technika budowy muru, więc ceramika reaguje na upływ czasu drobniej niż architektura.
Co dokładnie się porównuje
Datuje nie „garnek", lecz zestaw cech. Profil wylewu i jego zagięcie. Sposób osadzenia ucha i liczba uch. Kształt dna — płaskie, pierścieniowate, stożkowe. Rodzaj domieszki schudzającej w glinie. Barwa i grubość angoby. Wreszcie wygładzanie: ręczne, pasmami, zostawia inny ślad niż wygładzanie naczynia obracanego na kole, a przejście między jedną a drugą techniką bywa w danym regionie dość ostre. Archeolog opisuje te cechy dla całego zespołu z jednej warstwy i porównuje go z zespołami z warstw, których wiek jest już zakotwiczony.
Zegar względny, nie kalendarz
Sama typologia daje kolejność, nie daty. Mówi, że jeden zespół jest wcześniejszy od drugiego, bo leży pod nim i wygląda archaiczniej. Żeby przypiąć do tego liczby, potrzebne są kotwice z zewnątrz. Klasyczną kotwicą były naczynia importowane — mykeńskie i cypryjskie — których chronologię wiązano z Egiptem, gdzie imiona władców na przedmiotach dają twarde punkty. Drugą kotwicą jest dziś datowanie radiowęglowe próbek krótko żyjących: pestek, ziaren, gałązek z warstwy spalenizny. To jednak nie kończy sporu, bo krzywa kalibracyjna ma w epoce żelaza odcinki wypłaszczone, na których cały wynik rozkłada się na przedział szerszy niż różnica, o którą toczy się dyskusja.
Spór, którego nie da się przemilczeć
Stąd bierze się rzecz, która czytelnikowi wydaje się dziwna: archeolodzy potrafią zgadzać się co do tego, co wykopali, i nie zgadzać co do tego, kiedy to powstało. Grupa badaczy przypisuje pewne zespoły ceramiczne dziesiątemu wiekowi przed naszą erą, inna przesuwa te same zespoły o kilkadziesiąt lat w dół. Skutek nie jest drobiazgiem: te same bramy, mury i budowle w Megiddo, Chasorze czy Gezer wychodzą raz jako budownictwo z czasów zjednoczonej monarchii, raz jako dzieło późniejszej dynastii północnej. Nikt niczego nie fałszuje — po prostu narzędzie datujące ma rozdzielczość mniejszą niż stawiane mu pytanie.
Czego to nie dowodzi
Ceramika datuje warstwę, a nie zdarzenie. Skorupa mówi, kiedy naczynia tego typu były w użyciu, nie mówi, kto zburzył miasto ani dlaczego. Naczynia bywały używane przez pokolenia, wynoszone ze starszych warstw przez wkopy i mieszane w zasypiskach, więc pojedyncza skorupa nie datuje niczego — datuje dopiero duży, zamknięty zespół z pewnego kontekstu. Typologia jest też budowana lokalnie: sekwencja opracowana dla Szefeli nie przenosi się mechanicznie na Galileę czy Zajordanie. I najważniejsze — żadna metoda datowania nie orzeka o tym, czy relacja biblijna o danym mieście jest prawdziwa. Rozstrzyga wyłącznie, w jakim przedziale czasu ludzie w tym miejscu jedli z takich, a nie innych misek.
