W Liście Judy jest miejsce, które od wieków sprawiało kłopot: autor natchnionego pisma powołuje się imiennie na Henocha i przytacza jego proroctwo — a takiego tekstu nie ma w żadnej księdze Pisma. Znaleziska z Groty 4 w Qumran pokazały, skąd ten cytat pochodzi i jak stary jest jego oryginał.
Co znaleziono
Wśród materiału z Groty 4 zidentyfikowano aramejskie fragmenty kilku odrębnych utworów, które w późniejszej tradycji zrosły się w jeden zbiór znany jako Księga Henocha. Rozpoznano między innymi części zwane Księgą Czuwających, Księgą Snów i pismami o ruchu ciał niebieskich. Rękopisy datuje się paleograficznie na okres od trzeciego do pierwszego wieku przed naszą erą — a to znaczy, że sama treść jest jeszcze starsza od najstarszej zachowanej kopii.
Przed tym odkryciem pełny tekst tego zbioru znany był wyłącznie w przekładzie etiopskim, przechowanym przez tamtejszy Kościół, uzupełnionym o greckie urywki. Nie było wiadomo, na ile etiopska wersja odpowiada czemuś starożytnemu, a na ile jest późnym rozbudowaniem. Fragmenty z Qumran rozstrzygnęły przynajmniej to: utwór istniał po aramejsku, w Judei, na długo przed pierwszym wiekiem, i w partiach dających się porównać przekład idzie za nim wiernie.
Zdania z Listu Judy
Cytat, o który chodzi, brzmi w Piśmie tak:
O nich też prorokował Henoch, siódmy po Adamie, mówiąc: Oto idzie Pan z tysiącami swoich świętych;
Jud 1,14
Aby dokonać sądu nad wszystkimi i ukarać wszystkich bezbożników spośród nich za wszystkie ich bezbożne czyny, których się bezbożnie dopuścili, i za wszystkie ostre słowa, które wypowiadali przeciwko niemu bezbożni grzesznicy.
Jud 1,15
Zdania niemal identyczne otwierają aramejski utwór o Henochu. Mamy więc rzadką sytuację: kanoniczna księga Nowego Testamentu przywołuje z nazwiska dzieło spoza kanonu, a archeologia dostarczyła jego starożytny tekst w oryginalnym języku.
Sprawa kanonu — bez owijania
Trzeba to powiedzieć wprost i bez uników: Księga Henocha nie należy do kanonu Pisma. Nie ma jej w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej i nie jest tekstem, na którym wolno budować naukę. Cały niniejszy artykuł cytuje wyłącznie List Judy; treść utworu Henochowego jest tu referowana, a nie przytaczana jako słowo Boże.
Sam fakt, że Juda po niego sięgnął, niczego w tej sprawie nie zmienia. Przywołanie cudzego tekstu nie jest nadaniem mu rangi Pisma — Paweł w podobny sposób cytował pogańskich poetów, mówiąc na Areopagu i pisząc do Tytusa, i nikt rozsądny nie wnioskuje stąd o natchnieniu greckiej poezji. Argument działa w drugą stronę: skoro autor przywołuje zdanie, którego czytelnicy najwyraźniej nie musieli sprawdzać, znaczy to, że tekst był w tamtym środowisku znany i rozpoznawalny. To informacja o czytelnikach, nie o kanonie.
Czego w Qumran nie znaleziono
Jest tu jeszcze jedno ustalenie, i akurat ono opiera się na braku. Wśród qumrańskich fragmentów nie zidentyfikowano ani jednego kawałka tej części zbioru, którą nazywa się Księgą Przypowieści — a to właśnie w niej występuje postać nazywana synem człowieczym, najczęściej zestawiana z Ewangeliami. Jedni wyprowadzają stąd wniosek, że ta część powstała później niż pozostałe, być może już po zburzeniu Świątyni. Inni odpowiadają, że biblioteka z Qumran jest zbiorem jednej wspólnoty i niekompletnym, a z braku egzemplarza nie wynika brak utworu.
Obie strony posługują się argumentem z milczenia i obie powinny to przyznać. Milczenie źródeł niczego nie dowodzi ani w jedną, ani w drugą stronę — najwyżej przesuwa ciężar dowodu.
Czego to nie dowodzi
Znalezisko nie dowodzi, że Księga Henocha jest natchniona ani że powinna wejść do kanonu. Dowodzi tylko tego, że jest stara i że krążyła po aramejsku.
Nie dowodzi też, że opisane w niej wydarzenia miały miejsce. Wiek zapisu mówi o dacie powstania utworu, nie o prawdziwości jego treści — to rozróżnienie obowiązuje tak samo przy każdym innym starożytnym tekście.
Nie rozstrzyga wreszcie, w jakiej formie zdanie przywołane przez Judę dotarło do niego: czy z aramejskiego oryginału, czy z greckiego przekładu, czy z przekazu ustnego. Rękopisy dają nam tekst, nie drogę, którą przeszedł.
Zobacz też: List Judy · Księga Henocha · Juda — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
