Zanim Hieronim usiadł nad hebrajskim zwojem, łacińscy chrześcijanie mieli już swoje Biblie. Tłumaczono je z greki, w różnych miejscach i niezależnie od siebie. Zbiorczo nazywa się je dziś Vetus Latina, czyli stara łacina — i sama ta zbiorcza nazwa jest już uproszczeniem.
Nie jeden przekład, lecz rodzina
Nie było jednego przedsięwzięcia translatorskiego ani jednego zespołu. Kiedy grecki przestał wystarczać w zborach zachodnich, poszczególne wspólnoty zaczęły sobie radzić same. Powstały wersje różniące się słownictwem, stylem i stopniem dosłowności, a niekiedy oparte na odmiennym greckim egzemplarzu.
Dawni autorzy narzekali na ten stan rzeczy wprost, wytykając, że ile rękopisów, tyle wersji. Z ich zniecierpliwienia korzystamy dziś jako ze świadectwa: potwierdza ono, że tekstów było wiele i że różniły się na tyle, by rzucało się to w oczy.
Jak je odtwarzamy
Zachowało się niewiele rękopisów starołacińskich i zwykle są niekompletne. Drugie źródło jest obszerniejsze i mniej oczywiste: cytaty. Autorzy łacińscy przytaczali Pismo obficie, a robili to, zanim powstała Wulgata — więc cytowali to, co mieli. Zwłaszcza Cyprian i Tertulian dostarczają tu materiału, z którego można odtwarzać brzmienie ich egzemplarzy.
Metoda ma swoje granice. Pisarz mógł cytować z pamięci, skracać, dostosowywać zdanie do własnego wywodu albo tłumaczyć doraźnie z greki. Kopiści przepisujący jego dzieła bywali skłonni upodabniać cytaty do brzmienia, które sami znali z liturgii. Każde takie przytoczenie trzeba więc ważyć osobno.
Dlaczego to ma znaczenie
Wartość tych przekładów polega na tym, że są tłumaczeniem z greki starszej niż większość zachowanych rękopisów greckich. Kiedy stara łacina ma odczytanie, którego nie znajdziemy w rękopisach greckich, może to znaczyć, że przechowała ślad egzemplarza, który zaginął. Nie zawsze tak jest, ale bywa — i dlatego przy trudnych miejscach zagląda się także tutaj.
Jest też druga strona tego samego zjawiska. To właśnie tradycja starołacińska wniosła do późniejszych Biblii część odczytań spornych. Najbardziej znanym przykładem jest zdanie o trzech świadczących w niebie z Pierwszego Listu Jana — nieobecne we wczesnych rękopisach greckich, a w łacinie poświadczone wcześnie i szeroko. Bez znajomości starołacińskiej gałęzi przekazu ten wątek pozostaje niezrozumiały: wygląda wtedy na dopisek znikąd, a w rzeczywistości ma dającą się prześledzić drogę.
Nie wszystkie odczytania są sobie równe
Badacze porządkujący ten materiał zauważyli, że odczytania układają się w grupy powiązane z obszarami. Inaczej brzmi tekst cytowany przez autorów piszących w Afryce Północnej, inaczej ten używany po europejskiej stronie morza. Nie chodzi o dwie ściśle odgraniczone wersje, lecz o dające się rozpoznać skłonności: wybór innego łacińskiego odpowiednika dla tego samego greckiego słowa, inny szyk, inna terminologia.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Pozwala pytać nie tylko o to, co dany autor cytuje, ale i o to, z jakiej gałęzi pochodzi jego egzemplarz — a więc czy dwa niezależne przytoczenia są naprawdę niezależne.
Co z nimi zrobiła Wulgata
Nowy przekład nie wyparł starych od razu. Przez pokolenia obie tradycje krążyły równolegle, a kopiści łączyli je, wstawiając w tekst Wulgaty znajome brzmienia z wersji starszych. Dlatego rękopisy łacińskie bywają mieszane i uczestnicząc w badaniu tekstu, trzeba najpierw ustalić, z czym w danym miejscu mamy do czynienia.
Czego to nie dowodzi
Odczytanie starołacińskie nie jest lepsze tylko dlatego, że jest starsze. To przekład, a więc świadek pośredni: dowodzi, jak brzmiał grecki egzemplarz tłumacza, o ile tłumacz oddał go wiernie i o ile kopiści nie zmienili tekstu po drodze. Trzy warunki, z których żaden nie jest oczywisty.
Rekonstrukcja oparta na cytatach jest zaś z natury niepewna i tak trzeba ją przedstawiać. Nie wolno budować twierdzeń o pierwotnym brzmieniu Pisma na przytoczeniu, które równie dobrze mogło być parafrazą. Stara łacina jest bardzo cennym świadkiem, ale świadkiem, którego zeznanie wymaga sprawdzenia — i właśnie takie traktowanie źródeł odróżnia badanie tekstu od szukania potwierdzeń.
