Wyprawa Sennacheryba na Judę w roku 701 należy do najlepiej udokumentowanych wydarzeń Starego Testamentu. Mamy relację hebrajską i mamy relację asyryjską. Zwykle podkreśla się ich zbieżności. Warto zająć się miejscem, w którym się rozjeżdżają.
Dwie liczby
Księgi Królewskie podają wysokość trybutu nałożonego na Ezechiasza.
Wtedy Ezechiasz, król Judy, posłał do króla Asyrii do Lakisz, mówiąc: Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę. Król Asyrii nałożył więc na Ezechiasza, króla Judy, trzysta talentów srebra i trzydzieści talentów złota.
2 Krl 18,14
Annały Sennacheryba, znane z kilku glinianych pryzmatów, wymieniają w tym samym kontekście osiemset talentów srebra i trzydzieści talentów złota, a obok tego długą listę innych rzeczy: kamienie szlachetne, kość słoniową, meble, tkaniny, ludzi z dworu, muzyków. Złoto zgadza się co do liczby. Srebro różni się blisko trzykrotnie.
Co z tej rozbieżności wynika najpierw
Zanim zacznie się szukać wyjaśnień, warto zauważyć rzecz, która bywa pomijana: zgodność przy złocie jest sama w sobie argumentem. Gdyby oba teksty powstały niezależnie od siebie i opisywały różne zdarzenia albo gdyby jeden z nich był konstrukcją literacką, trafienie w tę samą liczbę trzydziestu talentów byłoby zbiegiem okoliczności trudnym do przyjęcia. Rozbieżność w jednej pozycji przy identycznej drugiej wskazuje na jedno wydarzenie opisane przez dwie strony.
Trzy proponowane wyjaśnienia
Różne standardy talentu
Talent nie był w starożytności jedną, powszechną jednostką. Współistniały standardy różniące się wagą, a przeliczenie między nimi zmienia liczby, nie zmieniając ilości kruszcu. To wyjaśnienie ma jednak słabe miejsce, o którym trzeba powiedzieć wprost: jeśli srebro liczono według innego standardu niż strona hebrajska, to dlaczego złoto wyszło identycznie? Aby rzecz się zgadzała, trzeba założyć, że obie strony stosowały ten sam standard do złota i różny do srebra. To możliwe, ale jest to założenie robione wyłącznie po to, by usunąć trudność.
Doliczenie pozostałych świadczeń
Tekst hebrajski podaje kwotę nałożoną, a zaraz potem opisuje, skąd Ezechiasz ją wziął — ze skarbca świątyni i pałacu, a gdy zabrakło, także ze złota zdartego z drzwi. Asyryjski spis obejmuje natomiast wszystko, co ostatecznie trafiło do króla, łącznie z darami i przedmiotami, których wartość mogła zostać przeliczona na srebro. Przy takim odczytaniu obie liczby mówią o czymś innym: jedna o nałożonej kontrybucji, druga o całości zdobyczy.
Zawyżenie propagandowe
Annały pisano po to, by ogłosić sukces. Zawyżanie łupu i liczby jeńców jest w tym gatunku udokumentowane wielokrotnie. Wyjaśnienie jest proste, ale również niepełne: nie tłumaczy, dlaczego propaganda miałaby zostawić złoto na poziomie skromnych trzydziestu talentów, skoro to właśnie złoto robi wrażenie.
Dlaczego to w ogóle warto omawiać
Popularne opracowania mają skłonność do wyliczania samych zbieżności, bo zbieżności lepiej służą tezie. Skutek jest odwrotny od zamierzonego: czytelnik, który natrafi na rozbieżność gdzie indziej, uzna, że coś przed nim ukryto. Tymczasem ta konkretna różnica niczego nie burzy — pokazuje jedynie, że mamy do czynienia z dwoma prawdziwymi dokumentami, spisanymi przez dwie strony konfliktu, z których każda liczyła po swojemu i miała własny powód, by podać taką, a nie inną liczbę.
Jest w tym również lekcja o tym, jak czytać annały. Nie są to księgi rachunkowe, tylko teksty ogłaszające zwycięstwo, spisywane po fakcie i przeznaczone do złożenia w fundamentach budowli. Podchodzenie do nich jak do dokumentacji skarbowej jest błędem metodycznym niezależnie od tego, czy wynik takiego podejścia wypada na korzyść tekstu biblijnego, czy przeciw niemu.
Czego to nie dowodzi
Żadne z tych wyjaśnień nie zostało dowiedzione. Nie ma dokumentu, który by rozstrzygał, jaką jednostką liczono srebro w Lakisz w 701 roku, ani spisu, który by pokazywał, co doliczono do trybutu. Wszystkie trzy propozycje są rekonstrukcjami — jedne bardziej oszczędne, inne mniej — i tak trzeba je przedstawiać.
Rozbieżność nie dowodzi też, że któraś ze stron kłamie. Możliwe, że obie relacje są w swoim porządku poprawne, bo liczą co innego. Możliwe też, że asyryjski skryba zaokrąglił w górę. Wiemy natomiast, że nie da się utrzymać wygodnej tezy, jakoby oba teksty zgadzały się we wszystkim — nie zgadzają się w tym jednym punkcie i uczciwy opis musi to powiedzieć, zanim zacznie mówić o zbieżnościach.
