Wykopaliska Ericha Schmidta, prowadzone w Persepolis w latach trzydziestych XX wieku z ramienia Oriental Institute, odsłoniły dwa oddzielne archiwa glinianych tabliczek. Pierwsze, większe, dotyczy racji żywnościowych i podróży służbowych — to tak zwane tabliczki fortyfikacyjne. Drugie jest mniejsze, liczy około siedmiuset pięćdziesięciu pozycji pisanych po elamicku, pochodzi ze Skarbca i mówi o czymś zupełnie innym: o pieniądzu.
Co właściwie na nich zapisano
Treść jest sucha i powtarzalna. Urzędnik poświadcza, że określonej grupie robotników, rzemieślników albo funkcjonariuszy wypłacono srebro — najczęściej w miejsce części świadczeń, które wcześniej wydawano w naturze: w zbożu, winie i drobnym bydle. Dokumenty pochodzą z panowania Kserksesa i Artakserksesa I, a więc z tych samych dziesięcioleci, w których Pismo umieszcza Esterę, Ezdrasza i Nehemiasza.
Wartość tego archiwum polega na tym, że pokazuje mechanizm, a nie pojedyncze zdarzenie. Widać w nim całą drogę od decyzji podjętej na dworze do wypłaty w terenie: polecenie, poświadczenie, odważenie kruszcu, pokwitowanie odbioru. Widać też, że skarbiec królewski nie był w tym państwie literacką przenośnią bogactwa, lecz instytucją z własną rachunkowością i własnym personelem.
Skarbiec, do którego się wpłaca
Księgi Estery i Ezdrasza zakładają dokładnie taki układ. W scenie oskarżenia Haman nie obiecuje królowi łupu ani daniny z podbitej ziemi, tylko konkretną wpłatę do konkretnej kasy, przeprowadzoną przez wyznaczonych do tego urzędników.
Jeśli król uzna to za słuszne, niech zostanie zapisane, że ten lud ma być wytracony. A ja odważę dziesięć tysięcy talentów srebra do rąk przełożonych nad tą pracą, aby je wnieśli do skarbca królewskiego.
Est 3,9
Odwrotny kierunek tego samego przepływu opisuje dekret Dariusza o finansowaniu budowy świątyni. Koszty nie mają wyjść z prywatnej szkatuły władcy, lecz z bieżących dochodów satrapii położonej na zachód od Eufratu, którą Pismo nazywa zarzeczem.
Wydaję też dekret o tym, co macie uczynić dla starszych spośród Żydów na budowę tego domu Bożego, mianowicie: koszty mają być bezzwłocznie wypłacone tym ludziom z dochodów króla, z danin pobieranych za rzeką, aby nie przestawali budować.
Ezd 6,8
Trzeci tekst dopowiada, kto miał to wykonać. Adresatami rozporządzenia nie są dworzanie ani wojskowi, lecz podskarbi — urzędnicy finansowi prowincji, czyli dokładnie ten szczebel, którego pracę tabliczki ze Skarbca dokumentują od strony rachunku.
A ja, król Artakserkses, wydaję wszystkim podskarbim zarzecza rozkaz o tym, że wszystko, czegokolwiek zażąda od was kapłan Ezdrasz, uczony w prawie Boga niebios, ma być bezzwłocznie wykonane;
Ezd 7,21
Srebro zamiast jęczmienia
Najciekawsze w tym archiwum jest to, że uchwyciło zmianę w toku. Część należności zaczęto wypłacać kruszcem, część nadal wydawano w produktach, a niektóre tabliczki podają obie wartości obok siebie, jakby księgowy przeliczał jedno na drugie. Nie znaczy to, że imperium prowadziło gospodarkę pieniężną w dzisiejszym sensie: srebro odważano, a nie liczono w monetach, i długo pozostawało towarem o ustalonej wadze, a nie znakiem wartości.
Dla czytelnika Pisma ma to praktyczny skutek. Kiedy Ezdrasz odbiera na drogę srebro i złoto, a Nehemiasz prosi o listy do namiestników zarzecza, poruszają się w państwie, które takie rzeczy zapisywało i rozliczało. Perskie dekrety w Biblii nie brzmią jak wschodnia baśń o hojnym monarsze, tylko jak polecenia adresowane do aparatu finansowego, który naprawdę istniał i który znamy z jego własnych papierów.
Czego to nie dowodzi
Żadna z tabliczek ze Skarbca nie wymienia Estery, Hamana, Ezdrasza, Nehemiasza ani Jerozolimy. Archiwum nie poświadcza dziesięciu tysięcy talentów srebra z Księgi Estery — suma ta jest wobec realnych wypłat tak wielka, że wielu czytelników uznaje ją za liczbę retoryczną, opisującą rozmach oferty, a nie kwotę wypisaną w rejestrze.
Tabliczki nie rozstrzygają też sporu o aramejskie dokumenty w Księdze Ezdrasza: czy są autentycznymi kopiami z kancelarii, czy późniejszą rekonstrukcją napisaną zgodnie z formularzem, który autor znał. Odpowiadają na węższe pytanie — czy opisany w Biblii sposób wydawania i rozliczania pieniędzy odpowiada temu, jak perskie państwo pracowało. Odpowiadają, że tak. To jest tło, nie werdykt.
