Przy inskrypcjach łatwo o złudzenie, że kamień albo mówi, albo milczy. Stela z Balua w Moabie pokazuje trzecią możliwość, najbardziej kłopotliwą: kamień, który wygląda, jakby mówił, ale nie da się ustalić, co.
Co widać na kamieniu
To wysoka bazaltowa płyta z płaskorzeźbą przedstawiającą trzy stojące postacie. Środkowa jest zwrócona ku jednej z bocznych i wyciąga ku niej ręce; postacie boczne mają nakrycia głowy i atrybuty, które badacze odczytują jako oznaki godności. Powyżej albo poniżej reliefu — w zależności od tego, jak rekonstruuje się pierwotny układ płyty — biegną wiersze znaków.
Kompozycja ma wyraźnie egipskie rysy: układ postaci, sposób ujęcia sylwetek i formuła sceny nawiązują do egipskich reliefów, w których władca stoi wobec bóstwa. Sama płyta pochodzi jednak z Moabu, z terenu, który przez długi czas pozostawał w zasięgu egipskich wpływów politycznych i artystycznych.
Najczęściej powtarzana interpretacja sceny mówi o miejscowym władcy między dwoma bóstwami albo o władcy przyjmującym insygnia. Trzeba jednak od razu powiedzieć, że to odczytanie ikonograficzne, oparte na analogiach, a nie na napisie. Kto jest kim na tej płycie, wynika z porównań, nie z podpisu.
Inskrypcja, której nikt nie odczytał
Znaki na steli są starte do granicy widzialności. Nie zachował się ani jeden pewny ciąg liter na tyle długi, by rozstrzygnąć podstawowe pytania: jakim pismem to zapisano, w jakim języku i o czym.
Kolejne pokolenia badaczy proponowały odczytania rozbieżne aż do sprzeczności. Widziano tu pismo o rodowodzie egipskim, widziano wczesną odmianę alfabetu linearnego, widziano system pośredni, widziano wreszcie same ślady obróbki powierzchni, które w ogóle nie są pismem. Propozycje różniły się nie odcieniem znaczenia, lecz kategorią — spór nie dotyczy tego, co napisano, tylko czy i czym.
Powód takiego rozrzutu jest techniczny. Przy silnie zerodowanej powierzchni to, co badacz zobaczy, zależy od oświetlenia, od kąta, od kalki i od tego, czego się spodziewa. Rysunki dokumentacyjne wykonane przez różne osoby na podstawie tej samej płyty potrafią różnić się liczbą znaków. Inskrypcja nie ma więc odczytania spornego w zwykłym sensie — ona nie ma odczytania w ogóle.
Dlaczego to jest cenne hasło
Stela z Balua nie wnosi nic do żadnego wydarzenia biblijnego i nie da się jej podpiąć pod żaden werset. Jej wartość jest metodologiczna i akurat dlatego warto ją znać.
Pokazuje, jak wygląda materiał, którego uczciwie użyć się nie da. Pokazuje też mechanizm, przed którym trzeba się bronić przy czytaniu doniesień o innych znaleziskach: im gorszy stan zabytku, tym większe pole dla rekonstrukcji, a im większe pole dla rekonstrukcji, tym łatwiej wyczytać z kamienia to, czego się szukało. Efektowna rekonstrukcja bywa bardziej przekonująca niż ostrożny opis, bo jest konkretna — ale konkretność nie jest tu zaletą, tylko sygnałem ostrzegawczym.
Ta sama ostrożność dotyczy zabytków, które opisuje się jako pewne. Warto pytać, ile liter naprawdę widać, a ile uzupełniono; czy odczyt przyjęli inni badacze; czy istnieje niezależne potwierdzenie z drugiego zabytku. Stela z Balua jest przypadkiem skrajnym, ale różnica między nią a inskrypcją mocną jest różnicą stopnia, nie rodzaju.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co jest napisane na steli z Balua. Nie wiemy, w jakim języku ani jakim pismem. Nie wiemy, czy ślady znaków są w całości pismem. Nie wiemy, kogo przedstawia relief — czy władcę Moabu, czy kogoś innego, czy bóstwa, czy dostojników. Nie wiemy nawet z pewnością, z jakiego okresu pochodzi płyta, bo datowanie opiera się na stylu przedstawienia, a styl bywa zachowawczy przez stulecia.
Zostaje kamień z trzema postaciami i śladem pisma. To niewiele, ale ma jedną zaletę: przypomina, że milczenie zabytku też jest wynikiem badania i że trzeba je umieć zapisać, zamiast zastępować domysłem.
