Nehemiasz wymienia trzech przeciwników po imieniu. Pierwszym jest Sanballat Choronita, o którym wiemy sporo dzięki papirusom z Wadi Daliyeh i korespondencji z Elefantyny. Drugim Tobiasz Ammonita. Trzecim Geszem Arab — i to właśnie jego rodzina pojawia się w datowanej inskrypcji, znalezionej setki kilometrów od Jerozolimy.
Czasza z egipskiej Delty
W Tell el-Maschuta we wschodniej Delcie Nilu odkryto zespół srebrnych czasz ofiarnych, złożonych w miejscu kultu arabskiej bogini. Datuje się je na okres około 410 roku przed naszą erą. Jedna z nich nosi aramejski napis wotywny, w którym ofiarodawca przedstawia się jako Kajnu, syn Geszema, król Kedaru, i ofiarowuje naczynie bóstwu Han-Ilat. Naczynia znajdują się dziś w Brooklyn Museum.
Kedar to plemienny związek arabski, znany także z Biblii — wymieniają go prorocy jako potęgę pustynną, żyjącą z hodowli i handlu karawanowego. W okresie perskim Kedaryci kontrolowali szlaki między Arabią, Egiptem a Palestyną i byli dla imperium partnerem, a nie poddanym w zwykłym sensie: ich władcy nosili tytuł królewski i cieszyli się dużą samodzielnością.
Samo złożenie srebrnej czaszy w egipskiej świątyni mówi coś o zasięgu tej władzy. Kedar nie był plemieniem koczującym na uboczu, lecz siłą obecną tam, gdzie kończyły się szlaki: w Delcie Nilu, na granicy z Egiptem, w miejscu, przez które przechodził handel kadzidłem i przyprawami. Napis wotywny w języku aramejskim, a więc w języku perskiej kancelarii, dopowiada resztę — to elita umiejąca poruszać się w świecie imperium.
Trzeci z trójki
W Księdze Nehemiasza Geszem Arab występuje razem z pozostałymi dwoma jako uczestnik kampanii nacisku. Pierwsza scena to publiczne wyszydzenie i sugestia buntu — zarzut ciężki, bo w państwie perskim oskarżenie o samowolne fortyfikowanie miasta było oskarżeniem politycznym.
Kiedy usłyszeli o tym Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, oraz Geszem Arab, szydzili z nas i wzgardzili nami, mówiąc: Co to za rzecz, którą robicie? Czy buntujecie się przeciw królowi?
Ne 2,19
Później Geszem pojawia się jeszcze dwa razy, gdy mur już stoi, a przeciwnicy zmieniają metodę z groźby na zaproszenie.
A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram;
Ne 6,1
Propozycja spotkania na neutralnym terenie jest w tej opowieści punktem zwrotnym i Nehemiasz od razu ją odczytuje jako pułapkę.
Wtedy Sanballat i Geszem wysłali do mnie poselstwo ze słowami: Przyjdź, spotkajmy się razem w jednej ze wsi, na równinie Ono. Lecz oni mieli zamiar uczynić mi coś złego.
Ne 6,2
Co wynika z zestawienia
Jeśli Kajnu z czaszy jest synem tego Geszema, to trójka przeciwników Nehemiasza przestaje być zbiorem postaci literackich, a staje się realnym układem sił wokół prowincji Jehud: Samaria od północy, Ammon od wschodu, Kedar od południa i wschodu. Odbudowa muru Jerozolimy naruszałaby interesy każdego z nich, bo umacniała ośrodek, który mógł konkurować o kontrolę nad szlakami i o pozycję u perskiego namiestnika.
Taki układ tłumaczy również, dlaczego Nehemiasz tak bardzo obawia się oskarżenia o bunt. Nie potrzebował przegrać starcia zbrojnego — wystarczyło, żeby trzej sąsiedzi o ustalonej pozycji napisali do dworu wspólny donos.
Czego to nie dowodzi
Napis wymienia syna, nie ojca — i to jest zastrzeżenie kluczowe. Geszem występuje w nim wyłącznie jako element patronimiku, bez tytułu i bez działań. Utożsamienie go z przeciwnikiem Nehemiasza jest wnioskiem pośrednim, opartym na zgodności imienia, epoki i sfery wpływów, a nie na bezpośrednim świadectwie.
Do tego dochodzi dystans czasowy. Nehemiasz działał w połowie V wieku, czaszę datuje się na jego schyłek; jeśli Kajnu był synem, wszystko się zgadza, ale zgadza się w granicach tolerancji, a nie co do roku. Imiona w rodach panujących bywały zresztą powtarzane przez pokolenia, co osłabia argument z samej zbieżności.
Wreszcie: nawet gdyby utożsamienie było pewne, nie poświadczałoby ono żadnej ze scen z Księgi Nehemiasza. Nie ma dokumentu o naradzie w Ono ani o listach z pogróżkami. Czasza mówi, że w tym czasie i w tej okolicy rządził władca Kedaru o takim imieniu w rodzinie. To jest tło polityczne opowieści, i tyle wolno z niego wyprowadzić.
Zobacz też: Nehemiasz · Sanballat · Tobiasz · Geszem · Kedar
