Pieczęć, amulet i dokument w jednym
Skarabeusz to drobny przedmiot w kształcie żuka, z płaską spodnią stroną, na której ryto imię, tytuł albo wzór. Służył jako pieczęć do odciskania w glinie zamykającej naczynia i dokumenty, a jednocześnie jako amulet noszony przy sobie. Dla archeologa jest to jedno z najużyteczniejszych znalezisk: mały, trwały, produkowany masowo i podpisany. Skarabeusze z okresu hyksoskiego znajdowane są zarówno w Egipcie, jak i w Kanaanie, i właśnie ich rozrzut pozwala odtworzyć zasięg wpływów władców Delty.
Imię Jakub-Har
Wśród imion, które na tych pieczęciach powracają, jest jaʿqob-har. Kilkadziesiąt egzemplarzy z obu stron granicy nosi to samo imię, zapisane w egipskiej konwencji oddawania obcych dźwięków. Pierwszy człon jest zbudowany na tym samym zachodniosemickim rdzeniu co hebrajskie imię Jakub. Drugi człon czytany bywa różnie i nie ma tu zgody — proponowano zarówno bóstwo, jak i rzeczownik pospolity — więc rozsądniej zostawić go bez rozstrzygnięcia niż wybrać jedną wersję i podać ją jako pewną.
Sam nosiciel imienia był najpewniej władcą z kręgu hyksoskiego, jednym z kilkunastu, których znamy niemal wyłącznie z pieczęci. O jego panowaniu, długości rządów ani zasięgu władzy nie wiemy praktycznie nic poza tym, co da się wyczytać z rozmieszczenia znalezisk. Jest to zresztą typowa sytuacja dla drugiego okresu przejściowego: lista władców Delty rekonstruowana jest w dużej mierze właśnie ze skarabeuszy, bo zabrakło monumentów, roczników i grobowców, które w innych epokach dostarczają egiptologom podstawowego szkieletu.
Rozrzut geograficzny tych pieczęci ma przy tym własną wymowę. Egzemplarze z imieniem Jakub-Har znajdowano po obu stronach granicy — i w Egipcie, i w Kanaanie. To znak, że władza z Awaris utrzymywała stałe relacje z Lewantem: administracyjne, handlowe albo jedno i drugie. Pieczęć jest przedmiotem użytkowym; trafia tam, gdzie coś się nią zamyka i wysyła. Mapa znalezisk jest więc mapą kontaktów, a nie mapą podbojów, i tak należy ją czytać.
Dlaczego to nie jest patriarcha
Imiona zbudowane na rdzeniu jaʿqob były w Lewancie i w Egipcie tego czasu pospolite. Znamy je w postaci złożonej z członem boskim, znamy też skróconą. To był typ imienia, nie znak rozpoznawczy jednej rodziny — mniej więcej tak, jak dziś imię popularne w całym regionie nie wskazuje na konkretnego człowieka. Znalezienie pieczęci z takim imieniem mówi o środowisku językowym Delty: rządzili nią ludzie mówiący językiem zachodniosemickim i nadający dzieciom imiona z tego zasobu.
To zresztą jest realna wartość tych znalezisk. Księga Rodzaju umieszcza rodzinę Jakuba w Egipcie jako grupę obcą językowo i obyczajowo.
Zebrali też swe stada i swój dobytek, który zdobyli w ziemi Kanaan, i przyjechali do Egiptu, Jakub i całe jego potomstwo razem z nim;
Rdz 46,6
Skarabeusze pokazują, że taka grupa nie musiała pozostać na marginesie. W drugim okresie przejściowym ludzie o semickich imionach zasiadali na tronie w Delcie i pieczętowali dokumenty własnymi pieczęciami. Egipt był wtedy krajem, w którym obcy mógł dojść bardzo wysoko — i o tym te przedmioty świadczą naprawdę.
Czego to nie dowodzi
Nie dowodzi, że biblijny Jakub rządził Egiptem. Biblia niczego takiego nie twierdzi — patriarcha przybywa do Egiptu jako starzec pod opieką swojego syna, a nie jako władca, i umiera jako gość w cudzym kraju. Utożsamienie Jakub-Hara z patriarchą wymagałoby więc odrzucenia biblijnego opisu, nie jego potwierdzenia.
Nie dowodzi też pokrewieństwa. Wspólny rdzeń imienia świadczy o wspólnym języku, a nie o wspólnej rodzinie; z tego samego rdzenia korzystały setki ludzi w całym regionie przez setki lat. Skarabeusze nie datują niczego, co dotyczy Izraela, i nie rozstrzygają, kiedy potomkowie Jakuba znaleźli się w Egipcie. Są świadectwem środowiska, w którym semickie imię na tronie Delty nikogo nie dziwiło — i to twierdzenie warto zachować, bo jest prawdziwe, zamiast wymieniać je na efektowniejsze, które prawdziwe nie jest.
