Greckich rękopisów Nowego Testamentu zachowały się tysiące. Same z siebie tworzą kupę materiału, w którym nie sposób się poruszać — dopóki nie zauważy się, że nie różnią się od siebie losowo. Rękopisy grupują się: pewne z nich powtarzalnie zgadzają się ze sobą w tych samych miejscach i równie powtarzalnie odbiegają od innych. Te grupy nazywa się rodzinami albo typami tekstu.
Dlaczego w ogóle powstają grupy
Mechanizm jest prosty i wynika ze sposobu, w jaki kopiowano księgi. Rękopis przepisuje się z konkretnego egzemplarza, a ten z kolejnego. Jeśli gdzieś w tym łańcuchu pojawiła się zmiana — pomyłka, wygładzenie składni, dopisek z marginesu wciągnięty do tekstu — dziedziczą ją wszystkie kopie z tej linii. Kopie z innej linii jej nie mają. Po kilku pokoleniach przepisywania powstaje rodzina rozpoznawalna po zestawie wspólnych cech.
Geografia wzmacnia ten efekt. Rękopisy krążyły w obrębie regionu, kopiowano je na miejscu, a wymiana między odległymi ośrodkami była rzadsza niż wymiana lokalna. Dlatego typy tekstu wiąże się z obszarami — nie dlatego, że tekst był tam wymyślany, ale dlatego, że tam się utrwalał.
Trzy główne skupiska
Tradycja aleksandryjska wiązana jest z Egiptem i reprezentowana przez najstarsze zachowane rękopisy. Jej cechą jest zwięzłość: brakuje w niej wielu zwrotów obecnych gdzie indziej, a składnia bywa surowsza. Zwykle tłumaczy się to tym, że w Egipcie kopiowano staranniej i mniej wygładzano — choć można też twierdzić odwrotnie, że tekst został tam skrócony.
Tradycja zachodnia jest jej przeciwieństwem. Odznacza się swobodą: pojawiają się w niej rozszerzenia, dopowiedzenia, całe zdania nieobecne u innych świadków. Nazwa jest myląca, bo świadkowie tego typu występują także poza Zachodem, ale przyjęła się i pozostała.
Tradycja bizantyjska to forma najliczniej reprezentowana. Jej rękopisy są w większości późniejsze, a tekst jest w nich wygładzony, pełniejszy, ujednolicony między miejscami równoległymi. Dominacja liczbowa wynika stąd, że była to forma używana przez stulecia w kościele greckim i wciąż przepisywana, gdy inne tradycje dawno wygasły.
Na czym polega spór
Rzecz nie sprowadza się do klasyfikacji. Od tego, którą tradycję uzna się za bliższą pierwotnemu brzmieniu, zależy kształt tekstu drukowanego, a więc i współczesnych przekładów. Kto opiera się na świadectwie najstarszych rękopisów, otrzyma tekst krótszy. Kto przyjmie zasadę większości świadków, otrzyma tekst pełniejszy. Różnice widać w praktyce: część zdań obecnych w starszych przekładach polskich w nowszych opatrzono przypisem albo nawiasem.
Warto zauważyć, że oba stanowiska mają rozsądne uzasadnienie. Za starszymi rękopisami przemawia to, że dzieli je od oryginału mniej pokoleń kopii. Za liczbą przemawia to, że rękopisy egipskie przetrwały głównie dlatego, że sprzyjał im klimat, a nie dlatego, że były lepsze — być może reprezentują lokalną formę, a nie stan powszechny. Żaden z argumentów nie kończy sprawy.
Po co ta mapa czytelnikowi
Bez niej opisy pojedynczych rękopisów są zbiorem niepowiązanych ciekawostek. Z nią stają się częścią jednego obrazu: każdy papirus i każdy kodeks można umieścić w miejscu, z którego widać, do czego jest podobny i przeciw czemu świadczy. Dopiero wtedy informacja, że jakiś rękopis czyta inaczej, przestaje być zaskoczeniem, a staje się danymi.
Czego to nie dowodzi
Podział na rodziny jest narzędziem opisu, nie odkrytą strukturą świata. Granice między grupami bywają nieostre, wiele rękopisów ma charakter mieszany, a niektóre księgi w obrębie jednego kodeksu należą do różnych tradycji. Kto traktuje te kategorie jak szufladki o twardych ściankach, przypisuje im więcej precyzji, niż mają.
Przynależność do starszej tradycji nie dowodzi też, że dane czytanie jest pierwotne. Rozstrzygnięcia zapadają miejsce po miejscu, z uwzględnieniem tego, jak powstają błędy kopistów, a nie przez odwołanie do rangi rodziny.
Wreszcie istnienie różnic między rodzinami nie oznacza, że nie wiadomo, co pisali autorzy Nowego Testamentu. Rodziny różnią się w drobiazgach na tle ogromu tekstu wspólnego. Mapa świadków służy do uporządkowania tych różnic, a nie do orzeczenia, że pierwotnego brzmienia nie da się już ustalić.
