Próba wyjaśnienia plag egipskich zjawiskami przyrodniczymi ma długą historię i wraca w każdym pokoleniu. Sama w sobie nie jest niepobożna — Pismo wielokrotnie pokazuje Boga działającego przez wiatr, wodę i zwierzęta. Warto jednak sprawdzić, jak daleko taki łańcuch przyczyn realnie sięga.
Jak buduje się ten łańcuch
Rozumowanie zaczyna się od Nilu. Wyjątkowo wysoki wylew, niosący dużo mułu i związków odżywczych, mógł wywołać masowy zakwit organizmów zabarwiających wodę na czerwono i zużywających tlen. Woda staje się cuchnąca i zabójcza dla ryb.
Mojżesz i Aaron uczynili tak, jak Pan rozkazał. Aaron podniósł laskę i uderzył wody rzeki na oczach faraona i jego sług. I wszystkie wody rzeki zamieniły się w krew.
Wj 7,20
Dalej ma być już samoczynnie. Żaby uciekają z zatrutej wody na ląd i masowo giną. Znikają zwierzęta, które ograniczały populację owadów, więc kolejne pokolenia komarów, meszek i much rozwijają się bez przeszkód. Owady przenoszą choroby zwierząt hodowlanych, a niektóre gatunki wywołują u ludzi bolesne zmiany skórne. Do tego dochodzą zjawiska pogodowe: gwałtowna burza z gradem, a po niej sprzyjające warunki dla szarańczy, która w tym regionie pojawia się realnie i potrafi zniszczyć wszystko. Ciemność tłumaczy się gorącym wiatrem pustynnym, niosącym tyle piasku i pyłu, że w dzień robi się ciemno — zjawisko w Egipcie znane i nazwane.
Do tego miejsca łańcuch trzyma się nieźle. Wszystkie ogniwa są egipsko możliwe, a kolejność zjawisk odpowiada sensownej sekwencji przyrodniczej i porze roku.
Gdzie się rozpada
Pierwszy problem to selektywność. Tekst kilkakrotnie podkreśla, że kolejne plagi omijały ziemię, w której mieszkali Izraelici. Zjawiska przyrodnicze nie działają wybiórczo według przynależności ludu, a odległość między Deltą wschodnią a resztą kraju nie jest dla chmury owadów przeszkodą.
Drugi problem to zapowiedź i termin. Plagi w narracji zaczynają się i kończą na słowo, czasem w oznaczonym dniu, a jedna z nich zostaje odwołana na prośbę faraona. Łańcuch przyczynowy nie tłumaczy, dlaczego zjawisko ustaje wtedy, gdy ktoś o to prosi.
Trzeci problem jest rozstrzygający.
A o północy Pan zabił wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od pierworodnego syna faraona, zasiadającego na jego tronie, aż do pierworodnego więźnia, który był w więzieniu, oraz wszystko, co pierworodne z bydła.
Wj 12,29
Śmierć wyłącznie pierworodnych, u ludzi i u zwierząt, w jedną noc, w całym kraju, nie ma naturalnego odpowiednika. Proponowano różne wyjścia — najbardziej znane odwołuje się do zatrutego zboża z zapasów, do którego pierworodni mieli mieć pierwszeństwo dostępu. Konstrukcja ta wymaga jednak szeregu założeń, których nie da się sprawdzić: że pierworodni jedli osobno, że dotyczyło to również zwierząt, że przywilej ten obejmował zarówno dwór, jak i więzienie. Wyjaśnienie robi się wtedy bardziej nieprawdopodobne niż to, co miało wyjaśnić.
Czego szuka sam tekst
Warto zauważyć, że Księga Wyjścia nigdzie nie stara się dowieść nadprzyrodzoności zjawisk. Nie zaprzecza, że woda może zamienić się w coś odrażającego, a szarańcza nadlatuje z wiatrem — przeciwnie, przy kilku plagach sama wskazuje wiatr jako narzędzie. Cały ciężar opowieści leży gdzie indziej: w tym, kto zapowiada, kiedy zaczyna, kiedy przerywa i wobec kogo czyni różnicę. Naturalny mechanizm nie jest w tym opisie ani potwierdzeniem, ani zaprzeczeniem — jest po prostu nieinteresujący dla narratora.
Czego to nie dowodzi
Nie istnieje żaden dowód archeologiczny ani przyrodniczy na to, że opisana seria zdarzeń zaszła. Nie ma warstwy osadowej, zapisu egipskiego ani danych klimatycznych, które by ją rejestrowały. Wszystkie rekonstrukcje naturalistyczne są modelami możliwości, nie świadectwami wydarzenia.
Wykazanie, że kilka ogniw łańcucha jest przyrodniczo możliwych, nie potwierdza więc relacji biblijnej. Możliwość zjawiska to nie to samo co jego zajście, a tym bardziej nie to samo co zajście w opisanej kolejności i w opisanym momencie.
W drugą stronę obowiązuje ta sama ostrożność. Rozpadnięcie się łańcucha przy dziesiątej pladze nie jest dowodem, że pozostałe dziewięć wydarzyło się nadprzyrodzenie ani że wydarzyło się w ogóle. Uczciwy wniosek brzmi: przyroda Egiptu dostarcza wiarygodnego tła dla większości opisanych zjawisk, nie tłumaczy ich rozkładu, terminów i selektywności, a rozstrzygnięcie leży poza zasięgiem tej metody.
