Niewielki skrawek koptyjskiego papirusu, mieszczący się w dłoni, zawierał kilka urwanych linijek, a w jednej z nich zdanie, w którym Jeszua mówi o swojej żonie. Ogłoszenie tego fragmentu obiegło światowe media w ciągu jednego dnia. Kilka lat później dziennikarskie śledztwo doprowadziło do człowieka, który papirus dostarczył, i do okoliczności, po których niemal nikt nie broni już jego autentyczności.
Co budziło wątpliwości od początku
Zastrzeżenia pojawiły się natychmiast po publikacji i nie dotyczyły treści, lecz rzemiosła. Kształt liter wyglądał na stawiany powoli, tępym narzędziem, inaczej niż przy normalnym piśmie. Krawędzie skrawka były przycięte tak, by tekst kończył się dokładnie tam, gdzie kończy się materiał — układ zbyt wygodny, by nie zwrócić uwagi. Sam język zawierał osobliwości, których nie sposób wytłumaczyć zwykłą praktyką kopisty.
Najmocniejszy argument dotyczył jednak zależności tekstowej. Wykazano, że linijki fragmentu odpowiadają zdaniom z innego koptyjskiego utworu — i to nie ogólnie, lecz w kolejności oraz z powtórzeniem osobliwości występujących w konkretnym nowoczesnym wydaniu tego utworu, dostępnym w internecie. Fragment powtarzał nawet miejsce, w którym w tym wydaniu jest usterka. Starożytny kopista nie miał skąd znać dwudziestowiecznej pomyłki edytorskiej.
Dlaczego badania laboratoryjne nie wystarczyły
Fragment poddano badaniom fizycznym i chemicznym. Materiał okazał się dawny, a skład atramentu nie odbiegał od tego, co spotyka się w papirusach starożytnych. Wyniki te przedstawiano jako potwierdzenie autentyczności — i to jest miejsce, w którym najłatwiej się pomylić.
Badanie datuje nośnik, nie napis. Pusty skrawek starego papirusu można kupić, a atrament sporządzić według dawnej receptury; obie rzeczy są w zasięgu kogoś zdeterminowanego. Analiza laboratoryjna wyklucza więc podróbkę niedbałą, ale nie wyklucza podróbki przygotowanej z myślą o tym badaniu. Rozstrzygnął dopiero materiał innego rodzaju: proweniencja i zależność tekstowa.
Jak wyglądała weryfikacja
Historia pochodzenia fragmentu opierała się na dokumentach dostarczonych przez właściciela. Sprawdzenie tych dokumentów — nazwisk, instytucji, dat na papierach — pokazało, że nie trzymają się razem. Odnalezienie samego dostawcy i zapoznanie się z jego działalnością dopełniło obrazu.
To wart odnotowania szczegół metodologiczny: sprawę zamknęło nie laboratorium, lecz żmudne sprawdzanie łańcucha własności. Przedmiot bez udokumentowanej drogi od miejsca znalezienia do obecnego posiadacza jest z założenia materiałem, na którym nie wolno niczego opierać, choćby wyglądał przekonująco.
Co z tematem, którego fragment dotyczył
Pytanie o stan cywilny Jeszui nie zależy od tego skrawka i nie zależało nigdy. Nowy Testament mówi o żonach apostołów bez zażenowania i bez ukrywania:
Czy nie mamy prawa zabierać ze sobą siostry – żony jak inni apostołowie, bracia Pana i Kefas?
1 Kor 9,5
Zdanie to pokazuje, że małżeństwo nie było w tym środowisku tematem wstydliwym ani przemilczanym. Milczenie Ewangelii w sprawie Jeszui jest więc milczeniem w otoczeniu, które o takich rzeczach mówiło swobodnie — i to milczenie jest samo w sobie danymi.
Czego to nie dowodzi
Zdemaskowanie fałszerstwa nie dowodzi, że każde znalezisko bez znanej proweniencji jest podróbką. Wiele autentycznych zabytków trafiło do zbiorów drogami, których nie da się już odtworzyć. Brak dokumentacji nakazuje ostrożność, nie wyrok.
Sprawa nie dowodzi też, że badacze zawiedli jako środowisko. Wątpliwości zgłoszono od razu, wykazano zależność tekstową, a wnioski opublikowano. System zadziałał — zawiodła kolejność: ogłoszenie poszło do mediów, zanim weryfikacja się zakończyła, i to ta kolejność zrobiła szkodę.
Wreszcie fałszerstwo nie rozstrzyga niczego w sprawie, wokół której powstało. Skrawek nie jest ani dowodem na małżeństwo Jeszui, ani dowodem przeciw niemu. Został wytworzony, żeby odpowiedzieć na zapotrzebowanie, i o zapotrzebowaniu mówi więcej niż o pierwszym wieku.
