Zestaw niewielkich „ksiąg" odlanych z ołowiu, ze spiętymi drutem kartkami pokrytymi znakami i wizerunkami, ogłoszono jako najstarsze dokumenty chrześcijańskie — materiał, który miałby pochodzić z pierwszego pokolenia po Jeszui. Przedmioty miały rzekomo pochodzić z Jordanii. Po zbadaniu okazały się zlepkiem motywów skopiowanych z różnych źródeł, z tekstem, który nie układa się w sensowną wypowiedź.
Jak wygląda taka podróbka od środka
Znaki na tabliczkach są literami znanego pisma, ale ich ciągi nie tworzą wyrazów ani zdań. Wyglądają na przepisane z czegoś, czego wykonawca nie rozumiał — na odrysowanie kształtów, a nie zapis mowy. Podobnie potraktowano ikonografię: przedstawienia zestawiono z motywów pochodzących z różnych epok i tradycji, w zestawieniach, które w żadnym rzeczywistym zabytku nie występują razem.
Rozstrzygające bywają szczegóły techniczne. Sposób odlania metalu, ślady narzędzi, stan powierzchni i to, jak zachowuje się korozja — wszystko to zostawia inne ślady na przedmiocie leżącym w ziemi przez stulecia niż na wyrobie świeżym, choćby postarzanym. Wykazano też, że niektóre elementy powtarzają się na kilku tabliczkach identycznie, co wskazuje na wielokrotne użycie tej samej formy.
Sygnały ostrzegawcze, których warto się nauczyć
Ta sprawa jest przede wszystkim materiałem szkoleniowym. Pojawiły się w niej wszystkie typowe znaki, po których poznaje się kłopot — i wystąpiły razem.
Pierwszy: brak proweniencji. Historia znalezienia była mglista, opierała się na relacji posiadacza, a miejsca odkrycia nigdy nie wskazano w sposób pozwalający na weryfikację. Przy autentycznym wykopalisku istnieje dokumentacja: warstwa, kontekst, zestaw przedmiotów towarzyszących.
Drugi: kampania medialna przed badaniem. Doniesienia trafiły do prasy, zanim specjaliści zdążyli obejrzeć przedmioty, a ton doniesień z góry przesądzał wnioski. Kolejność jest tu odwrotna do właściwej i sama w sobie powinna wzbudzać ostrożność.
Trzeci: sprzeczne odczyty. Kolejne osoby przedstawiały różne, wzajemnie wykluczające się tłumaczenia tych samych znaków. Autentyczny tekst bywa trudny i sporny w szczegółach, ale nie daje się odczytać na kilka zupełnie odmiennych sposobów — a już na pewno nie tak, by każdy odczyt trafiał akurat w to, czego oczekiwano.
Czwarty: zbyt dobre dopasowanie do oczekiwań. Przedmioty odpowiadały dokładnie na to, czego szukano — miały być najstarsze, miały zawierać wizerunki, miały rozstrzygać sprawy dyskutowane. Znaleziska autentyczne rzadko układają się tak wygodnie; częściej stawiają nowe pytania, zamiast domykać stare.
Piąty, najłatwiejszy do przeoczenia: brak specjalistów po stronie ogłaszających. Wypowiadały się osoby zainteresowane wynikiem, a nie ci, którzy zajmują się danym pismem, metalurgią czy epigrafiką zawodowo. Gdy przy odkryciu nie ma nikogo, kto potrafiłby je podważyć, nie znaczy to, że nie ma czego podważać — znaczy, że nie zaproszono właściwych osób.
Dlaczego takie sprawy trwają latami
Zdemaskowanie mistyfikacji jest zwykle szybkie, ale jej życie w obiegu publicznym bywa długie. Sprostowanie nie rozchodzi się tak samo jak pierwsza wiadomość: nie ma w nim tego, co niosło informację pierwotną. Dlatego tabliczki, o których dawno wiadomo, że są wyrobem współczesnym, wciąż pojawiają się w tekstach powtarzających pierwotne doniesienia — i to jest osobna, praktyczna nauka z tej historii.
Czego to nie dowodzi
Sprawa nie mówi nic o wczesnym chrześcijaństwie. Przedmioty są wytworem współczesnym i jako źródło historyczne nie istnieją; ich jedyna wartość poznawcza dotyczy dzisiejszego rynku antykwarycznego i sposobu, w jaki obiegają media.
Nie dowodzi też, że metal jako materiał piśmienny jest sam z siebie podejrzany. Zapisy na metalu ze starożytności są znane i badane, a niektóre z nich należą do ważnych zabytków epigraficznych. Fałszywy jest ten konkretny zestaw, nie kategoria przedmiotów.
Wreszcie zdemaskowanie tej mistyfikacji nie jest argumentem w żadnym sporze o wiarygodność Pisma. Nikt poważny nie budował na tych tabliczkach twierdzeń, więc ich upadek niczego nie obala. Pozostaje z tego wyłącznie lekcja praktyczna: gdy odkrycie zostaje ogłoszone przed zbadaniem, przez posiadacza, bez wskazania miejsca znalezienia i z odczytem dopasowanym do oczekiwań — kolejność sprawdzania powinna być odwrotna niż kolejność publikacji.
