Propozycja jest kusząca. Skoro archeologia Kanaanu nie układa się gładko z relacjami biblijnymi, może błąd tkwi nie w Biblii i nie w wykopaliskach, lecz w chronologii Egiptu — a ta, jak wiadomo, jest rekonstrukcją. Wystarczyłoby skrócić ją o kilkaset lat, a warstwy zniszczenia i biblijne wydarzenia trafiłyby na siebie.
Dwie wersje tej propozycji
Pierwszą przedstawił w połowie XX wieku Immanuel Velikovsky, autor koncepcji przebudowującej całe dzieje starożytne, w tym z udziałem katastrof kosmicznych. Skracał chronologię egipską o ponad pół tysiąclecia, utożsamiając ze sobą władców i epoki uważane za odległe.
Druga, znacznie ostrożniejsza, pochodzi od Davida Rohla i została w latach dziewięćdziesiątych spopularyzowana przez książki i film telewizyjny. Rohl proponuje skrócenie rzędu trzystu kilkudziesięciu lat, przesuwając w dół datowanie Trzeciego Okresu Przejściowego i przebudowując układ dynastii. Skutkiem ma być między innymi to, że listy z Amarny opisywałyby czasy Dawida i Saula, a Wyjście przypadałoby na inną epokę niż w rekonstrukcji przyjętej.
Co blokuje takie przesunięcie
Pierwszą przeszkodą jest Asyria. Asyryjczycy prowadzili listy urzędników dających nazwę kolejnym latom, ciągnące się przez stulecia. W jednej z tych list odnotowano zaćmienie słońca, które daje się obliczyć astronomicznie i osadzić w VIII wieku przed naszą erą. Cała asyryjska rachuba jest przez to zakotwiczona z dokładnością do roku. Ponieważ zaś istnieją liczne synchronizmy między Asyrią a Egiptem — wspólne kampanie, korespondencja, wzmianki o władcach — skrócenie chronologii egipskiej pociąga za sobą konieczność przebudowania także asyryjskiej. A tej nie da się przesunąć bez unieważnienia obliczonego zaćmienia.
Druga przeszkoda to korespondencja dyplomatyczna epoki brązu. Listy znalezione w Amarnie wymieniają z imienia władców Babilonii, Mitanni, Hatti i Asyrii, a ci sami władcy pojawiają się w archiwach swoich krajów. Powstaje sieć powiązań, w której przesunięcie jednego elementu zrywa dziesiątki innych. Chronologia egipska nie jest łańcuchem, w którym można wyciąć ogniwo — jest siecią.
Trzecia przeszkoda ma charakter fizyczny. Wykonano serie datowań radiowęglowych próbek pochodzących z kontekstów o znanej pozycji w chronologii historycznej Egiptu, kalibrowanych krzywą opartą na słojach drzew. Wyniki potwierdziły ramy konwencjonalne w granicach dziesięcioleci. Skrócenie o trzysta lat leży daleko poza marginesem błędu tej metody.
Problem metodologiczny
Jest jeszcze zastrzeżenie dotyczące samego sposobu rozumowania. Punktem wyjścia obu propozycji nie jest problem wewnątrz egiptologii, lecz chęć uzgodnienia Egiptu z Biblią. Kiedy przebudowuje się chronologię po to, żeby uzyskać z góry pożądany wynik, kryterium przestaje być niezależne. Zmiana wprowadzona, aby ratować jedno dopasowanie, musi być potem broniona kolejnymi zmianami — i tak rośnie konstrukcja, która wyjaśnia coraz więcej, sprawdzając się coraz mniej.
W roku czterysta osiemdziesiątym po wyjściu synów Izraela z ziemi Egiptu, w czwartym roku panowania Salomona nad Izraelem, w miesiącu Ziw, to jest drugim miesiącu, Salomon rozpoczął budować dom Pana.
1 Krl 6,1
Warto zauważyć, że kłopot z tą liczbą można rozwiązać ostrożniej: dyskutując, czy jest schematyczna, sprawdzając warianty tekstowe, ważąc obie propozycje datowania. Przebudowa dziejów całego Bliskiego Wschodu jest wobec tego problemu środkiem nieproporcjonalnym.
Czego to nie dowodzi
Odrzucenie skróconych chronologii nie dowodzi, że chronologia konwencjonalna jest bezbłędna. Ma ona realne obszary niepewności, zwłaszcza w okresach rozbicia państwa, gdzie dynastie częściowo nakładają się na siebie, a marginesy sięgają dziesięcioleci. Spór o kilkadziesiąt lat jest w egiptologii normalny i toczy się nieprzerwanie.
Nie dowodzi też, że problem, który propozycje te chciały rozwiązać, jest urojony. Trudności w zestawianiu archeologii Kanaanu z relacjami biblijnymi istnieją naprawdę i nie znikają przez odrzucenie złego rozwiązania.
Odwrotnie zaś: marginalność tych koncepcji nie wynika z uprzedzeń wobec Biblii, tylko z tego, że przewracają one niezależne od siebie systemy datowania naraz. Czytelnik, który trafi na efektowną prezentację skróconej chronologii, ma prawo wiedzieć, że jej koszt liczy się nie w jednej korekcie, lecz w setkach zerwanych powiązań.
