W dolnej Galilei, na wzgórzu opadającym ku dolinie, przez pokolenia kuto w miękkim wapieniu korytarze i komory grobowe. Powstał z tego rozległy zespół katakumb, znany dziś jako Bet Szearim. Ściany, nadproża i sarkofagi noszą kilkaset żydowskich inskrypcji nagrobnych — rytych, malowanych, czasem nabazgranych naprędce. To największa żydowska nekropolia w Galilei i jedno z nielicznych miejsc, w których słychać, jakim językiem posługiwali się Żydzi kilka pokoleń po zburzeniu Świątyni.
Cmentarz wykuty w skale
Bet Szearim nie jest pojedynczym grobowcem rodzinnym, lecz systemem podziemnych korytarzy z komorami po bokach. Zmarłych składano w niszach oraz w sarkofagach ustawianych wzdłuż ścian. Taki układ pozwalał chować w jednym miejscu wiele rodzin przez długi czas, a każda kolejna komora dokładała nowe napisy. Dlatego materiał epigraficzny jest tu tak obfity — to nie jeden zabytek, lecz archiwum narastające przez dziesięciolecia.
Same napisy są krótkie. Zwykle podają imię zmarłego, czasem imię ojca, zajęcie, miejsce pochodzenia i formułę pożegnalną. Bywa, że ktoś dopisał ostrzeżenie dla przyszłych użytkowników grobowca albo prośbę, by nie naruszać spoczynku. Nie ma tu literatury. Jest codzienność żałoby, zapisana ręką kamieniarza albo krewnego.
Cztery języki na jednym cmentarzu
Najwięcej mówi tu nie treść, lecz pismo. Największa część inskrypcji jest grecka. Obok nich stoją napisy hebrajskie, aramejskie i palmyreńskie. Ta ostatnia grupa jest sygnałem, że grzebano tu nie tylko miejscowych — ktoś przywiózł zmarłych z daleka albo sam z daleka przybył i został pochowany według własnej pisowni.
Przewaga greki nie znaczy, że hebrajski wyszedł z użycia. Znaczy tyle, że w napisie nagrobnym, czyli tekście przeznaczonym dla żywych, którzy będą go czytać, sięgano po język powszechnie zrozumiały. Hebrajski pojawia się częściej tam, gdzie wchodzi formuła religijna albo tytuł związany z nauczaniem. Aramejski był językiem mówionym. Trzy z tych języków działały równolegle i to jest właściwy obraz: nie jeden język, lecz warstwy używane do różnych zadań.
Co to zmienia w czytaniu ksiąg nowotestamentowych
Czytelnik ewangelii prędzej czy później trafia na pytanie, w jakim języku mówili Jeszua i apostołowie. Bet Szearim nie odpowiada na nie wprost, bo napisy są późniejsze od opisywanych tam wydarzeń. Pokazuje natomiast, jak wyglądała sytuacja językowa w tej samej ziemi kilka pokoleń później — wielojęzyczna, bez ostrej granicy między tym, co żydowskie, a tym, co greckie. Jeśli tak było wtedy, teza o jednojęzycznej bańce, w której miałoby żyć pokolenie apostołów, jest trudna do utrzymania.
Druga obserwacja dotyczy rozproszenia. Skoro zmarłych sprowadzano na ten cmentarz z zewnątrz, ziemia Izraela zachowała znaczenie także dla tych, którzy w niej nie mieszkali. To realne tło dla opisów, w których Żydzi z diaspory zjawiają się w Jerozolimie na święta wyznaczone w Torze.
Czego to nie dowodzi
Inskrypcja nagrobna nie mówi, w co człowiek wierzył. Mówi, co kazał wykuć — a formuła pożegnalna bywa konwencją, nie wyznaniem. Z tego, że ktoś ma grecki napis, nie wynika, że nie znał hebrajskiego. Z tego, że ma hebrajski, nie wynika, że mówił nim na co dzień.
Nekropolia nie rozstrzyga też żadnego zdania Pisma. Jest o pokolenia późniejsza niż wydarzenia opisane w ewangeliach i dotyczy innej sprawy — obyczaju pogrzebowego. Jej wartość leży gdzie indziej: pokazuje realny świat ludzi czytających te same księgi co my i przypomina, że wiedzę o tym świecie składamy z takich właśnie drobiazgów, a nie z ogólnych wyobrażeń o starożytności.
