Nad Nachal Chewer, w urwisku nad wąwozem, znajduje się jaskinia, do której uciekli ludzie podczas ostatniego wielkiego powstania żydowskiego przeciw Rzymowi. Nie wyszli z niej. Zostały po nich rzeczy osobiste, dokumenty i zawiniątko z korespondencją. Wśród listów są takie, które wyszły od dowództwa powstania — od człowieka nazywanego w nich Szymonem bar Kosibą.
Dwa różne archiwa z jednej jaskini
Z tego samego stanowiska pochodzi archiwum Babaty — zbiór dokumentów prywatnych kobiety, która zabrała ze sobą papiery majątkowe i procesowe. To osobne znalezisko i osobna opowieść, dotycząca własności, opieki nad synem i sporów rodzinnych. Listy dowództwa to co innego: papiery wojskowe, pisane w biegu, dotyczące ludzi i dostaw.
Zachowanie się tych papierów zawdzięczamy warunkom. Wąwóz leży w strefie skrajnie suchej, a jaskinia jest niedostępna i pozostawała nietknięta. W wilgotnym klimacie po dokumentach nie zostałoby nic. Dlatego korespondencja z tego okresu znana jest niemal wyłącznie z takich schowków, a nie z miast, w których ją pisano.
Trzy języki jednego sztabu
Korespondencja jest prowadzona po hebrajsku, po aramejsku i po grecku. To rozkład, którego nie da się wytłumaczyć jednym schematem. Hebrajski nie jest tu językiem uroczystym, wyjętym z ksiąg — służy do wydawania poleceń, wymawiania podwładnym niedbalstwa i domagania się dostaw. Tak używa się języka, którym się na co dzień mówi i pisze.
To najmocniejszy argument przeciw tezie, że hebrajski był wówczas wyłącznie językiem liturgii i uczonych. Obok niego stoi aramejski, a część pism sporządzono po grecku — czyli po języku administracji i handlu całego wschodniego basenu Morza Śródziemnego. Ludzie powstania korzystali z tego, co było pod ręką, zależnie od adresata i sprawy.
Co jest w tych listach
Treść jest przyziemna. Rozkazy dotyczą przemieszczania ludzi, przejmowania i wydawania zapasów, karania tych, którzy nie wykonali poleceń. Pojawiają się nazwiska podwładnych, ostrzeżenia i naciski. Ton bywa ostry — nadawca nie prosi, tylko rozlicza.
To niezwykle rzadka sytuacja w źródłach do dziejów starożytnego Izraela: mamy słowa człowieka stojącego na czele ruchu, nie relację o nim spisaną później przez kogoś innego. Zwykle wodzowie przemawiają do nas przez kronikarzy. Tutaj przemawiają przez własne kartki.
Bar Kosiba, nie Bar Kochba
Imię, którym podpisują się te pisma, brzmi inaczej niż to, pod którym przywódca powstania wszedł do historii. Późniejsza tradycja żydowska przekazuje, że jeden z najbardziej szanowanych ówczesnych nauczycieli miał widzieć w nim mesjasza i nadać mu imię wywodzone od gwiazdy. Ta sama tradycja przekazuje również przydomek odwrotny, wywodzony od kłamstwa, którym miano określać go po klęsce.
Obie wersje pochodzą z przekazów spisanych po wydarzeniach i obie są oceną, nie dokumentem. Listy nie zawierają żadnego tytułu mesjańskiego. Nadawca występuje w nich jako zwierzchnik, który dowodzi i egzekwuje.
Czego to nie dowodzi
Listy nie mówią nic o tym, czy powstańcy uważali swojego dowódcę za mesjasza. Nie potwierdzają też opowieści o tym, że ogłosił go nim któryś z ówczesnych nauczycieli — to informacja z późniejszej tradycji i jako taka wymaga ostrożności. Historia powstania rekonstruowana jest ze źródeł skąpych i stronniczych, a listy dokładają do niej fragment, nie całość.
Nie są też argumentem w żadną stronę w sprawie Jeszui. Pokazują tylko, jak wyglądał ruch zbrojny prowadzony przez człowieka, którego część współczesnych mogła uważać za wybawiciela, i jak szybko takie nadzieje kończyły się w jaskini nad wąwozem. Wartość tych dokumentów jest językowa i historyczna: dowodzą, że hebrajski był wtedy językiem żywym, i pokazują powstanie od strony spraw, o których kroniki milczą.
