Lakisz było drugim miastem Judy i zostało zdobyte dwukrotnie: przez Asyryjczyków w roku 701 i przez Babilończyków na początku VI wieku. Na kopcu leżą więc dwie warstwy zniszczenia, jedna nad drugą. Przez dziesięciolecia archeolodzy spierali się, którą z nich przypisać któremu oblężeniu — i był to spór o coś znacznie większego niż jedno stanowisko.
Dlaczego to nie było oczywiste
Warstwa zniszczenia nie ma metryki. Widać spalenizne, zawalone mury i ceramikę zmiażdżoną na miejscu, ale żaden z tych elementów nie mówi sam z siebie, w którym roku powstał. Datowanie warstwy wymaga powiązania jej z czymś zewnętrznym: z monetą, z inskrypcją, z dobrze osadzonym typem naczynia albo ze źródłem pisanym opisującym konkretne wydarzenie.
W Lakisz nie było monet, bo w epoce żelaza jeszcze ich nie używano. Pierwsza duża ekspedycja z lat trzydziestych XX wieku zaproponowała jeden przydział warstw, kolejni badacze proponowali odwrotny. Argumenty krążyły wokół ceramiki i wokół tego, gdzie dokładnie znaleziono zbiór hebrajskich ostraków z ostatnich dni miasta.
Co rozstrzygnęło spór
Przełom przyniosły wykopaliska prowadzone w drugiej połowie XX wieku, które połączyły kilka niezależnych rodzajów świadectw naraz. Po pierwsze, odsłonięto i przebadano asyryjską rampę oblężniczą przylegającą do konkretnej warstwy — to wiąże ten poziom z oblężeniem prowadzonym metodą asyryjską. Po drugie, zestawiono topografię stanowiska z reliefami z pałacu w Niniwie, które przedstawiają zdobywanie Lakisz i pokazują rampę, mury i bramę w układzie odpowiadającym terenowi. Po trzecie, przeanalizowano ceramikę z obu warstw jako dwa odrębne zespoły, a nie jeden ciąg.
Wynik jest dziś przyjmowany powszechnie: bogatsza i lepiej zabudowana warstwa należy do miasta zniszczonego przez Asyryjczyków, a warstwa nad nią — do skromniejszego miasta odbudowanego po tej klęsce i zniszczonego przez Babilończyków. Sam spór był realny i długi, ale rozstrzygnięcie jest mocne, bo oparte na kilku niezależnych liniach dowodu.
Skutek daleko poza Lakisz
To jest właściwa waga tej sprawy. Ceramika z Lakisz stała się punktem odniesienia dla całej Judy epoki żelaza, bo tu miało się nagle dwa duże, zamknięte zespoły naczyń rozdzielone jasnym wydarzeniem. Przydzielenie warstw do właściwych dat przestawiło datowanie typów ceramicznych, a wraz z nimi warstw na dziesiątkach innych stanowisk.
Przesunęły się też pieczęcie LMLK. Jeśli należą do horyzontu miasta zniszczonego w 701, to znaczy, że wiążą się z przygotowaniami Ezechiasza do wojny z Asyrią, a nie z czasami późniejszych królów. Ta korekta ma dalsze konsekwencje: odciska się na tym, jak czytamy inne odciski i pieczęcie z Judy, i pozwala rozdzielić dwa systemy administracyjne oddalone o sto lat.
Biblia wymienia oba oblężenia. Asyryjskie jest opisane od strony okupu.
Wtedy Ezechiasz, król Judy, posłał do króla Asyrii do Lakisz, mówiąc: Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę. Król Asyrii nałożył więc na Ezechiasza, króla Judy, trzysta talentów srebra i trzydzieści talentów złota.
2 Krl 18,14
Babilońskie pojawia się w Księdze Jeremiasza jako informacja o tym, ile jeszcze zostało.
Gdy wojsko króla Babilonu walczyło przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim pozostałym miastom Judy: przeciwko Lakisz i przeciw Azece. Tylko bowiem te warowne miasta pozostały z miast Judy.
Jr 34,7
Czego to nie dowodzi
Rozstrzygnięcie sporu o warstwy nie potwierdza wiarygodności Biblii i nie jest o niej. To ustalenie metodologiczne: mówi, jak wiązać warstwy z wydarzeniami, a nie czy opis wydarzeń w Piśmie jest ścisły. Warto zwrócić uwagę, że w rozumowaniu użyto źródeł pisanych po obu stronach — biblijnych i asyryjskich — a więc datowanie warstw częściowo opiera się na tekstach, których nie może jednocześnie weryfikować.
Asyryjskie reliefy, które w tym rozumowaniu odegrały dużą rolę, są przy tym dziełem propagandy. Powstały po to, by pokazać potęgę króla, i nie ma w nich ani jednej sceny porażki. Wolno z nich odczytywać technikę oblężniczą i topografię, bo te elementy nie były przedmiotem przechwałki. Nie wolno traktować ich jako neutralnej dokumentacji.
Zostaje natomiast rzecz o dużej wartości: pokazanie, że chronologia archeologiczna nie jest podawana z góry, tylko budowana z przesłanek, i że bywa korygowana. Kto rozumie, jak rozstrzygnięto spór o poziomy Lakisz, rozumie też, dlaczego twierdzenia o datowaniu innych warstw wolno przyjmować z ostrożnością — i dlaczego niektóre z nich jeszcze się zmienią.
