Pierwsza księga Tory obejmuje w cyklu dwanaście parsz — od Bereszit po Wajechi. To najszerszy zasięg czasowy w całym Piśmie: od stworzenia świata do śmierci Józefa. A jednocześnie księga bardzo osobista, bo po jedenastu rozdziałach historii ludzkości reszta skupia się na jednej rodzinie.
Fundament: świat ma początek i Autora
Otwarcie jest krótkie i nie zostawia miejsca na filozofię: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię” (Rdz 1,1). Człowiek pojawia się w tym opisie jako punkt szczytowy, a nie jako jeden z gatunków (Rdz 1,27). Zaraz potem pada rzecz, o której łatwo zapomnieć — pierwszą rzeczą uświęconą w Piśmie nie jest miejsce ani przedmiot, lecz dzień:
Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia oraz wszystkie ich zastępy. W siódmym dniu Bóg ukończył swe dzieło, które uczynił; i odpoczął siódmego dnia od wszelkiego swego dzieła, które stworzył. I Bóg błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go, bo w nim odpoczął od wszelkiego swego dzieła, które Bóg stworzył i uczynił.
Rdz 2,1-3
Siódmy dzień zostaje pobłogosławiony i poświęcony zanim pojawi się Izrael, przymierze czy jakiekolwiek prawo. Jest wpisany w porządek stworzenia.
Pierwsza obietnica pada natychmiast po upadku
Zaledwie rozdział dalej człowiek łamie jedyne otrzymane polecenie. I w środku wyroku, zanim jeszcze padnie zapowiedź trudu i śmierci, pojawia się zdanie o ratunku:
I wprowadzę nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem. Ono zrani ci głowę, a ty zranisz mu piętę.
Rdz 3,15
Cała reszta Pisma jest rozwinięciem tego zdania. Warto o tym pamiętać, gdy przy pierwszych parszach ktoś zapyta, po co czytać „stare historie” — bo nie chodzi o historię, tylko o zapowiedź.
Przymierza: Noe i Abraham
Świat schodzi na manowce i zostaje osądzony potopem, ale ocalenie znajduje ten, o którym napisano, że „chodził z Bogiem” (Rdz 6,8-9). Po potopie Bóg wiąże się z ziemią znakiem tęczy (Rdz 9,12-13) — przymierzem, które obejmuje wszystko, co żyje, a nie tylko ludzi.
Potem następuje zwrot, od którego zaczyna się właściwa historia zbawienia:
I Pan powiedział do Abrama: Wyjdź z twojej ziemi i od twojej rodziny, i z domu twego ojca do ziemi, którą ci pokażę. A uczynię z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i rozsławię twoje imię, i będziesz błogosławieństwem. I będę błogosławił tym, którzy tobie będą błogosławić; a tych, którzy przeklinają ciebie, będę przeklinać. W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.
Rdz 12,1-3
Powołanie Abrama zawiera obietnicę dotyczącą wszystkich narodów ziemi — także tych, które w tamtym momencie nie miały o Bogu Izraela pojęcia. Odpowiedź Abrama zapisano jednym zdaniem, które Paweł będzie potem cytował jako fundament nauki o usprawiedliwieniu:
I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość.
Rdz 15,6
Przymierze zostaje potwierdzone jako wieczne (Rdz 17,7), a po próbie z Izaakiem powtórzone z przysięgą (Rdz 22,17-18).
Od Jakuba do Izraela
Druga połowa księgi to rodzina, w której nie ma ani jednej idealnej postaci. Jakub oszukuje, jego synowie sprzedają brata, a mimo to właśnie przez nich prowadzi obietnica. Punktem zwrotnym jest nocne zmaganie nad potokiem:
I powiedział: Twoim imieniem nie będzie już Jakub, ale Izrael, bo mężnie zmagałeś się z Bogiem i z ludźmi i zwyciężyłeś.
Rdz 32,28
Nowe imię — Izrael — nosi odtąd cały naród. W błogosławieństwie dla synów pada zapowiedź władzy pozostającej przy Judzie, aż przyjdzie Ten, komu „będą posłuszne narody” (Rdz 49,10).
Zdanie, które streszcza całą księgę
Na koniec Józef mówi braciom, którzy latami żyli w strachu przed jego zemstą:
Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro, żeby sprawić to, co się dziś dzieje, aby zachować tak wielki lud.
Rdz 50,20
To najkrótsze możliwe streszczenie Księgi Rodzaju: ludzie planują swoje, Bóg prowadzi swoje, i żadne ludzkie zło nie unieważnia obietnicy. Czytając kolejne parsze tej księgi — Noach, Lech Lecha, Wajera i następne — warto trzymać w głowie tę jedną linię, bo bez niej rozdziały rodowodów i konfliktów rodzinnych wyglądają na przypadkowy zbiór opowieści.
Do przemyślenia
- Dlaczego pierwszą uświęconą rzeczą w Piśmie jest dzień, a nie miejsce?
- Abram „uwierzył” — i to zostało mu poczytane za sprawiedliwość. Czym różni się taka wiara od przekonania, że Bóg istnieje?
- Czy potrafisz wskazać w swoim życiu sytuację, o której mógłbyś powiedzieć słowami Józefa?
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Przymierze (brit) · Jakub · Abram · Paweł — znaczenie imienia · Józef — znaczenie imienia
