Pasargady były pierwszą stolicą Cyrusa i to tam znajduje się jego grobowiec. Wykopaliska Davida Stronacha odsłoniły jednak coś jeszcze: rozplanowany ogród królewski z kamiennymi kanałami i basenami, dzielący teren na cztery pola wokół osi wodnej. To najstarszy znany przykład perskiego ogrodu czterodzielnego, formy, która przez tysiąclecia miała określać wyobrażenie ogrodu w całym świecie irańskim i dalej.
Ogrodzenie, które stało się rajem
Staroperskie słowo oznaczające taki założony i otoczony murem teren brzmiało pairidaeza — dosłownie coś ogrodzonego dokoła. Z perskiego przeszło do sąsiednich języków: do greki jako paradeisos, do aramejskiego i hebrajskiego jako pardes. W hebrajszczyźnie biblijnej występuje ono zaledwie trzy razy i zawsze oznacza rzecz świecką: zagospodarowany, zamknięty teren z drzewami, należący do właściciela.
Jedno z tych trzech miejsc to prośba Nehemiasza skierowana do króla. Polski przekład oddaje pardes jako las królewski, ale za tym wyrażeniem stoi perska instytucja: królewska domena leśna z zarządcą, z której wydawano drewno na polecenie z góry.
Także list do Asafa, dozorcy lasu królewskiego, aby mi dał drewno na belki do bram pałacu przy domu, na mur miejski i na dom, do którego się wprowadzę. Król więc dał mi listy, gdyż była nade mną łaskawa ręka mego Boga.
Ne 2,8
Drugie wystąpienie należy do rozliczenia Koheleta z własnymi przedsięwzięciami. Tutaj słowo oddano jako sady i chodzi o to samo: teren założony celowo, obsadzony i nawodniony, świadectwo zamożności i władzy nad krajobrazem.
Założyłem sobie ogrody i sady i posadziłem w nich wszelkiego rodzaju drzewa owocowe.
Koh 2,5
Dlaczego to ważne dla datowania
Pożyczka językowa jest jednym z twardszych narzędzi, jakimi dysponuje badanie tekstu. Słowo wędruje razem z rzeczą i z władzą, która tę rzecz wprowadza. Obecność perskiego terminu administracyjnego w opowieści Nehemiasza wskazuje na środowisko perskie, nie na późniejsze greckie — w epoce hellenistycznej ten sam obiekt nazywano by z grecka.
Co ważniejsze, słowo ma tu realny desygnat, który da się wykopać. Pasargady pokazują, jak wyglądała rzecz nazywana tym słowem: nie dziki las, lecz zarządzana posiadłość z systemem wodnym i personelem. Prośba Nehemiasza brzmi wtedy inaczej — nie o pozwolenie na wycinkę w puszczy, ale o dostęp do zasobu państwowego, wydawanego przez urzędnika na podstawie pisma.
Ogród był przy tym instytucją, nie ozdobą. Perskie założenia tego typu łączyły funkcję reprezentacyjną z gospodarczą: rosły w nich drzewa owocowe, hodowano zwierzęta, prowadzono nawadnianie na skalę wymagającą stałej obsługi. Zarządca takiego terenu był urzędnikiem z zakresem obowiązków i odpowiedzialnością wobec skarbu — i właśnie do takiego człowieka, wymienionego z imienia, kieruje list Nehemiasz.
Ogród jako obraz
Warto zauważyć, dokąd to słowo powędrowało dalej. Grecki przekład Pisma użył wyrazu paradeisos na oznaczenie ogrodu w Edenie, a stamtąd wszedł on do języka religijnego jako raj. Droga jest więc odwrotna, niż się często zakłada: nie Biblia dała Persom obraz ogrodu, lecz perska nazwa ogrodzonego ogrodu posłużyła tłumaczom do oddania hebrajskiego ogrodu z pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju. Sam Eden w tekście hebrajskim nazywa się po prostu ogrodem.
Czego to nie dowodzi
Ogród w Pasargadach nie jest lasem królewskim z listu Nehemiasza. Asaf zarządzał domeną gdzieś na trasie do Judy albo w jej pobliżu, a jej położenie pozostaje nieznane; między perską stolicą a zapleczem drzewnym Jerozolimy leży tysiąc kilometrów. Zbieżność dotyczy typu instytucji, nie miejsca.
Pożyczka językowa nie datuje też całej księgi. Wskazuje, kiedy dane słowo weszło do użytku, i wyklucza epokę wcześniejszą — ale późniejszy redaktor mógł się nim posłużyć, opisując dawniejsze zdarzenia. Argument z pardes jest więc mocny w jedną stronę i słaby w drugą: przemawia przeciw czytaniu Nehemiasza jako utworu z epoki hellenistycznej, natomiast nie rozstrzyga, czy pamiętnik Nehemiasza dotarł do nas w kształcie, jaki nadał mu autor. Wykopany ogród daje temu słowu ciało; nie daje mu daty.
