W Nimrud, jednej ze stolic Asyrii, odkopano zespół budynków o charakterze koszarowo-magazynowym, zwany dziś Fortem Salmanasara. W jego pomieszczeniach znaleziono tysiące płytek i okładzin z kości słoniowej. Nie były to przedmioty wystawione; leżały złożone, jak towar w składzie.
Skąd się tam wzięły
Analiza stylu pozwala rozdzielić ten zbiór na grupy warsztatowe. Znaczna część wykazuje cechy fenickie, część syryjskie, część łączy motywy egipskie przetworzone przez warsztaty lewantyńskie. Wyroby te nie powstały w Asyrii — powstały na zachodzie, w regionie obejmującym wybrzeże fenickie, Syrię i tereny sąsiadujące z Izraelem.
Sposób, w jaki znalazły się w Nimrud, jest w źródłach asyryjskich opisany wielokrotnie: jako trybut i jako łup. Inskrypcje królewskie wymieniają kość słoniową obok srebra, złota, tkanin i koni w wykazach tego, co przywieziono z zachodnich wypraw. Magazyn w Nimrud jest materialną stroną tych wykazów.
Trzeba przy tym pamiętać, czym są te wykazy. Annały asyryjskie to teksty propagandowe, w których wysokość trybutu bywa zaokrąglana w górę, a dobrowolne dary trudno odróżnić od wymuszonych. Zbiór z Nimrud potwierdza kierunek przepływu i skalę, ale nie liczby podawane przez skrybów.
Domy z kości słoniowej u Amosa
Prorok Amos, działający w Izraelu północnym w VIII wieku przed naszą erą, atakuje zbytek elit i posługuje się przy tym konkretem materialnym.
I zburzę dom zimowy i dom letni, zginą domy z kości słoniowej i dla wielkich domów nastanie koniec, mówi Pan.
Am 3,15
Którzy sypiacie na łożach z kości słoniowej, a rozciągacie się na swoich posłaniach; którzy jadacie jagnięta z trzody, a cielce tuczone z zagrody;
Am 6,4
Nie chodzi o domy zbudowane z kości słoniowej, lecz o wnętrza i meble zdobione jej płytkami — dokładnie takimi, jakie leżały w magazynie w Nimrud. Wcześniej Księgi Królewskie wspominają o takiej budowli w związku z Achabem.
A pozostałe sprawy Achaba i wszystko, co uczynił, oraz dom z kości słoniowej, który wzniósł, a także wszystkie miasta, które zbudował – czy nie są opisane w kronikach królów Izraela?
1 Krl 22,39
Zbiór z Nimrud domyka tę historię z drugiej strony. Najpierw luksus gromadzono w miastach Lewantu i piętnowali go prorocy. Potem Asyria przyszła i wywiozła go do siebie. Wyroby, które w Samarii były znakiem statusu, w Nimrud stały się pozycją w składzie zdobyczy.
Dalsze losy zbioru
Do opisu tego zespołu należy także jego historia nowożytna, i nie jest to dygresja. Znaczna część zbioru ucierpiała podczas grabieży Muzeum Irackiego w roku 2003, a w latach późniejszych stanowiska w północnym Iraku dotknęły dalsze zniszczenia. Część obiektów zaginęła, część uległa uszkodzeniu, część jest znana głównie z wcześniejszej dokumentacji.
Wynika z tego wniosek praktyczny: dokumentacja wykopaliskowa bywa jedynym, co zostaje z obiektu. To jeden z powodów, dla których kontekst i opis znaleziska mają wartość niezależną od samego przedmiotu.
Czego to nie dowodzi
Kości słoniowe z Nimrud nie dowodzą, że którakolwiek z tych płytek pochodzi z Samarii ani z domu, o którym mówi Amos. Przypisanie warsztatowe wskazuje region i tradycję rzemieślniczą, a nie miasto pochodzenia konkretnego przedmiotu. Osobny, wcześniej znany zbiór kości słoniowych pochodzi wprost z Samarii i to on, a nie ten z Nimrud, dotyczy stolicy Izraela bezpośrednio.
Nie potwierdzają też proroctwa Amosa. Prorok zapowiadał zniszczenie domów z kości słoniowej jako sąd nad niesprawiedliwością, a magazyn w Nimrud jest świadectwem handlu, trybutu i grabieży. To, że luksus rzeczywiście istniał i rzeczywiście został wywieziony, jest zgodne z obrazem, który rysuje prorok — ale zgodność tła to nie to samo co spełnienie zapowiedzi.
Co zostaje: bogactwo, przeciw któremu występowali prorocy Izraela, nie było przenośnią. Było policzalne, wykonane w konkretnych warsztatach i na tyle cenne, że imperium wywiozło je setki kilometrów na wschód i trzymało w magazynie.
