Wśród rękopisów wydobytych z pierwszej groty w Qumran znalazł się zwój, który zachował się wyjątkowo dobrze: kilkanaście kolumn czytelnego tekstu na skórze, z niewielkimi ubytkami przy dolnej krawędzi. To komentarz do Księgi Habakuka, oznaczany jako 1QpHab. Jego wartość polega nie tylko na stanie zachowania, ale i na tym, że pokazuje w działaniu pewien sposób czytania proroków.
Jak zbudowany jest peszer
Metoda jest prosta i konsekwentna. Autor przytacza fragment proroka, a potem podaje jego wykład, wprowadzany stałą formułą wskazującą, o kim mowa. Cytat, wykład, cytat, wykład — przez dwa rozdziały Habakuka. Rozdziału trzeciego, czyli modlitwy proroka, komentarz nie obejmuje.
Wykład nie dotyczy jednak czasów Habakuka. Autor odnosi każde zdanie proroka do swojej własnej epoki i do postaci, które określa nazwami zastępczymi: Nauczyciel Sprawiedliwości, Niegodziwy Kapłan, Człowiek Kłamstwa, Kittim. Prorok mówiący o najeźdźcy z północy okazuje się w tej lekturze mówić o wojsku współczesnym komentatorowi, a wewnętrzny konflikt wspólnoty — o sporze, który autor właśnie przeżywa.
Warto dodać szczegół materialny: w przytoczeniach z Habakuka imię Boże zapisano w tym zwoju pismem starohebrajskim, odmiennym od reszty tekstu. Ten sam zabieg spotykamy w rękopisach greckich z tej epoki.
Uderza też, co ta metoda zakłada. Dla autora peszeru prorok nie rozumiał w pełni własnych słów — sens został ukryty i objawiony dopiero temu, kto stoi na końcu czasów. Taka lektura z góry przyznaje komentatorowi pozycję, z której nie da się z nim dyskutować, bo każdy sprzeciw wobec wykładu staje się sprzeciwem wobec objawienia.
Czego nie wiemy od siedemdziesięciu lat
Zwój jest pewny. Sporne jest to, o kim mówi — i spór ten trwa od chwili publikacji bez rozstrzygnięcia. Nauczyciela Sprawiedliwości próbowano utożsamiać z arcykapłanem odsuniętym od urzędu, z założycielem wspólnoty, z kilkoma innymi postaciami epoki hasmonejskiej. Niegodziwego Kapłana wiązano kolejno z niemal każdym z władców tego rodu. Kittim najczęściej rozumie się jako Rzymian, część badaczy widzi w nich Seleucydów.
Powód tej bezradności jest prosty: tekst konsekwentnie nie podaje imion. Robi to celowo — dla wspólnoty, która go czytała, nazwy zastępcze były czytelne, a dla nas są zamknięte. Każda identyfikacja wymaga założeń o dacie powstania zwoju, a datowanie rękopisów z Qumran samo bywa przedmiotem sporu, gdy zestawić kryteria paleograficzne z wynikami analiz radiowęglowych. Uczciwa odpowiedź brzmi więc: nie wiemy, i nie należy tej luki wypełniać domysłem podanym jak fakt.
Jeden werset, dwie lektury
Komentarz dochodzi do zdania, które w Nowym Testamencie odegra rolę pierwszorzędną:
Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.
Ha 2,4
W peszerze zdanie to odniesione jest do tych, którzy zachowują Prawo i trwają w wierności wobec Nauczyciela Sprawiedliwości. Paweł, cytując tego samego proroka, prowadzi wywód w innym kierunku — ku usprawiedliwieniu z wiary. Ten sam werset, dwie różne wspólnoty, dwa różne wnioski, oba wyprowadzone przez odniesienie proroka do własnej sytuacji.
Wcześniej Habakuk skarży się na stan prawa i sądu:
Dlatego prawo jest naruszone, a nie ma już sprawiedliwości. Niegodziwy bowiem osacza sprawiedliwego, dlatego wydawane są błędne wyroki.
Ha 1,4
Dla komentatora z Qumran to opis jego czasów. Dla proroka był to opis jego własnych.
Czego to nie dowodzi
Zwój nie dowodzi, że taka metoda czytania proroków jest poprawna. Pokazuje, że była stosowana — i że prowadziła do wniosków, których dziś nikt nie broni, bo dotyczyły ludzi, o których nic nie wiemy.
Nie dowodzi też zależności między Qumran a apostołami. Wspólna jest metoda odnoszenia proroctwa do teraźniejszości, obecna zresztą w judaizmie szeroko; wnioski są rozbieżne.
I nie pozwala zrekonstruować historii wspólnoty. Kto buduje z peszeru opowieść o prześladowanym nauczycielu i jego wrogu, buduje ją z domysłów o tożsamości postaci, których tekst z rozmysłem nie nazywa.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Kittim · Paweł — znaczenie imienia · Habakuk — znaczenie imienia
