Rękopisy średniowieczne miewały rozmaite formaty, ale istnieje granica, powyżej której księga przestaje być przedmiotem do trzymania w rękach. Kodeks Gigas leży daleko za tą granicą: waży kilkadziesiąt kilogramów, a do przeniesienia go potrzeba dwóch osób. Powstał w Czechach i zawiera pełny tekst łacińskiej Wulgaty wraz z dodatkowymi dziełami, w tym pismami Józefa Flawiusza.
Księga jako przedsięwzięcie
Na taki rękopis trzeba było wyprawić skóry z całego stada. Sam materiał stanowił majątek, a zapisanie go — konsekwentnie, tą samą ręką, bez zmiany charakteru pisma od początku do końca — oznaczało lata pracy. Jednolitość liter w całym kodeksie jest zresztą jego cechą najczęściej podnoszoną przez badaczy: nie widać w nim zmian ręki, których można by się spodziewać przy dziele rozłożonym na pokolenia kopistów.
Zawartość jest równie charakterystyczna, jak rozmiar. Obok pełnego Pisma znalazły się w nim dzieła historyczne, teksty medyczne, materiały pomocnicze. To nie jest Biblia w naszym rozumieniu — to raczej jednotomowa biblioteka klasztorna, w której Pismo stanowi trzon, a wokół niego zgromadzono wszystko, co uznano za warte przechowania w jednym miejscu.
Rysunek, który przesłonił resztę
Na jednej z kart umieszczono całostronicowy wizerunek diabła. To on nadał księdze przydomek, pod którym jest dziś znana szerzej niż pod właściwą nazwą. Wizerunek jest duży, frontalny, potraktowany z powagą właściwą przedstawieniom władców — i właśnie dlatego zapada w pamięć.
Wokół tej ilustracji narosła legenda o mnichu, który miał wykonać całą księgę w jedną noc dzięki pomocy złego ducha. Opowieść jest późniejsza od rękopisu i należy do folkloru, nie do historii. Warto ją znać, bo tłumaczy, dlaczego kodeks jest tak rozpoznawalny — i warto nazwać ją tym, czym jest, żeby nie wędrowała dalej jako informacja o powstaniu księgi.
Wartość i jej granice
Trzeba powiedzieć wprost: dla badania tekstu biblijnego ten rękopis znaczy niewiele. Powstał późno, przekazuje tekst łaciński znany z setek innych świadków i nie wnosi czytań, które zmieniałyby cokolwiek w rekonstrukcji oryginału. Kto szuka w nim rewelacji tekstowych, szuka nie tam.
Jego wartość leży gdzie indziej. Pokazuje, czym była księga w kulturze, która nie znała druku: przedmiotem rzadkim, kosztownym, gromadzącym w sobie wiedzę dostępną w danym miejscu. Pokazuje też, jak wyglądało średniowieczne rozumienie kompletności — skoro już przepisuje się Pismo, to warto dołożyć historię, medycynę i to, co uznano za przydatne. Granica między księgą świętą a podręcznikiem przebiegała inaczej niż dziś.
Osobno wartościowa jest historia samego przedmiotu. Kodeks opuścił kraj, w którym powstał, i przez stulecia zmieniał właścicieli oraz miejsca przechowywania. Każda taka wędrówka przypomina, że rękopisy nie dotrwały do dziś same z siebie — dotrwały te, które ktoś kolejno uznawał za warte zabrania ze sobą i zabezpieczenia.
Czego to nie dowodzi
Wizerunek diabła nie dowodzi żadnego związku księgi z praktykami okultystycznymi. Przedstawienia złego ducha są w sztuce średniowiecznej powszechne, występują w kościołach, na portalach i w kodeksach liturgicznych. Nadzwyczajny jest tu format ilustracji, nie jej temat.
Legenda o powstaniu rękopisu w jedną noc nie jest świadectwem historycznym i nie należy jej cytować jako informacji o kopiście. Nie wiadomo, kto był autorem — imię, które bywa z tą księgą wiązane, pochodzi z tradycji późniejszej niż samo dzieło, a rękopis nie zawiera podpisu, który by rzecz rozstrzygał.
Wreszcie rozmiar niczego nie potwierdza. Wielka księga nie jest lepszym świadkiem tekstu niż mała — bywa gorszym, bo powstawała później, gdy tekst łaciński był już ustabilizowany i przepisywany mechanicznie. To artykuł o osobliwym przedmiocie i o kulturze, która go wytworzyła, a nie o dziejach biblijnego tekstu.
