Na skalistym wzgórzu górującym nad Doliną Ela, tam gdzie Pismo umieszcza obóz Izraela przed pojedynkiem Dawida z Goliatem, archeolodzy natrafili na kawałek glinianej skorupy pokryty pięcioma liniami wyblakłego tekstu. Ostrakon z Khirbet Qeiyafa bywa nazywany jednym z najstarszych zachowanych napisów alfabetycznych z ziemi Izraela — a jednocześnie jednym z najbardziej spornych. Warto oddzielić to, co o nim pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem naukowej debaty.
Czym jest odkrycie
Ostrakon to skorupa naczynia glinianego wtórnie użyta jako tania powierzchnia do pisania. Ten konkretny egzemplarz — trapezowaty fragment o wymiarach około 15 na 16,5 cm — zapisano czarnym tuszem w pięciu liniach. Liczbę liter podaje się różnie: najczęściej mówi się o mniej więcej pięćdziesięciu, choć część odczytów (i późniejsze obrazowanie wielospektralne) dolicza ich więcej — sam odczyt poszczególnych znaków bywa niepewny.
- Gdzie: Khirbet Qeiyafa, ufortyfikowane wzgórze w Szefeli, nad Doliną Ela, w rejonie między Soko a Azeką (na południe od Bet Szemesz). Skorupę znaleziono na podłodze pomieszczenia w budynku przy zachodniej bramie, w Obszarze B.
- Kiedy znaleziono: 8 lipca 2008 roku, w drugim sezonie wykopalisk. Skorupę odsłonił nastoletni wolontariusz (Oded Yair, wówczas siedemnastolatek).
- Kto prowadził badania: ekspedycja kierowana przez Josefa Garfinkela (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie), Saara Ganora (Izraelski Urząd Starożytności) oraz Michaela G. Hasela (Southern Adventist University). Pierwszą publikację naukową (editio princeps) napisu przygotował Haggai Misgav (wraz z Garfinkelem i Ganorem) w tomie wykopaliskowym z 2009 roku.
- Datowanie: analiza ceramiki oraz datowanie radiowęglowe (C-14) pestek oliwek z tego samego kontekstu wskazały na epokę żelaza IIA — schyłek XI lub początek X wieku p.n.e., czyli w przybliżeniu okolice roku 1000 p.n.e.
Napis wykonano pismem protokananejskim (wczesnoalfabetycznym) — to jeden z najdłuższych i najstarszych znanych tekstów w tej odmianie pisma. Nierówne, niekonsekwentne kształty liter sugerują rękę niewprawnego skryby. Dziś ostrakon jest przechowywany i eksponowany w Muzeum Izraela w Jerozolimie (od 2010 roku, w galerii epoki żelaza).
Powiązanie z Pismem
Siła tego znaleziska dla czytelnika Biblii leży nie w treści napisu, lecz w geografii i czasie. Khirbet Qeiyafa leży dokładnie nad tą doliną i w tym paśmie między Soko a Azeką, które wymienia opis wojny filistyńskiej z 1 Księgi Samuela:
„Wtedy Filistyni zebrali swoje wojska do walki i zgromadzili się w Soko, które należy do Judy, rozbili obóz między Soko a Azeką, w Efes-Dammim. Saul zaś i Izraelici zebrali się i rozbili obóz w dolinie Ela, i ustawili się w szyku bojowym przeciw Filistynom” (1 Sm 17,1–2, UBG).
To właśnie w tej dolinie pada jedno z najmocniejszych wyznań ufności w całym Piśmie — słowa młodego Dawida wobec Goliata:
„Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię Pana zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie” (1 Sm 17,45, UBG).
Trzeba tu jednak zachować rzetelność: ostrakon nie wspomina Dawida, Goliata ani samej bitwy. Nie jest „dowodem” na pojedynek. Łączy go z opowieścią 1 Sm 17 to samo miejsce i ten sam okres — a nie wspólny tekst. Twierdza, w której go znaleziono, pokazuje natomiast, że granica na styku terenów judzkich i filistyńskich w Dolinie Ela była w owym czasie realnie ufortyfikowana i administrowana — choć sama przynależność etniczno-polityczna tego ośrodka (judzka/izraelska czy inny organizm kananejski) również bywa przedmiotem sporu wśród archeologów.
Co pewne, a co dyskutowane
Względnie pewne jest istnienie skorupy, jej datowanie na okolice 1000 p.n.e., pięć linii pisma wykonanego tuszem oraz to, że mamy do czynienia z jednym z najstarszych tak długich napisów alfabetycznych z tego regionu, znalezionym w warownym ośrodku Szefeli.
Poważnie dyskutowane pozostaje niemal wszystko, co dotyczy odczytu:
- Język. Część badaczy (m.in. Haggai Misgav, Gershon Galil, Émile Puech) uznaje tekst za wczesny hebrajski, wskazując na konkretne słowa i cechy morfologiczne. Inni (m.in. Christopher Rollston, Aaron Demsky, Alan Millard) ostrzegają, że w napisie brak jednoznacznych wyróżników hebrajskiego — słowa uznawane za „hebrajskie” bywają poświadczone także w innych językach północnozachodniosemickich, więc równie dobrze może to być inny język kananejski, lista imion lub pojedynczych rzeczowników. Konsensusu nie ma.
- Treść. Gershon Galil zaproponował odczyt o wydźwięku społecznym — nakaz troski o sługę, wdowę i sierotę oraz odniesienie do króla. Émile Puech odczytał tekst inaczej: jako fragment związany z początkami królestwa i wyniesieniem władcy (co zestawiał z okolicznościami ustanowienia Saula). Alan Millard sugerował, że to po prostu spis imion (albo ćwiczenie skryby). Wyblakły tusz i niepewne kształty liter sprawiają, że poszczególne wyrazy bywają czytane na kilka wykluczających się sposobów.
Innymi słowy: to, że napis istnieje i jest bardzo stary, jest solidnie udokumentowane; to, co dokładnie mówi — i w jakim właściwie języku — pozostaje otwartym pytaniem nauki.
Znaczenie
Największa waga ostrakonu dotyczy sporu o piśmienność w czasach wczesnej monarchii. Znalezisko pokazuje, że umiejętność pisania alfabetem była obecna w Szefeli już około 1000 p.n.e. — a więc w epoce tradycyjnie wiązanej z Dawidem. To osłabia twierdzenie, jakoby pismo alfabetyczne w tym regionie pojawiło się dopiero kilka stuleci później i by wczesne państwo nie mogło prowadzić żadnych pisemnych zapisów. Czy był to już konkretnie zapis hebrajski — jak chcą jego pierwsi wydawcy — pozostaje jednak, jak wyżej, kwestią sporną.
Nie znaczy to, że ostrakon „potwierdza Biblię”. Jego treść jest zbyt sporna, by cokolwiek na niej budować doktrynalnie. Dla nas — czytających Pismo w duchu sola scriptura — porządek pozostaje jasny: fundamentem wiary jest spisane Słowo Jahwe, a nie skorupa z ziemi. Archeologia potrafi oświetlić scenerię wydarzeń biblijnych, pokazać, że dolina, twierdza i pismo z tamtego czasu są historycznie namacalne — ale to Pismo objaśnia sens tych wydarzeń, nie odwrotnie. Ostrakon z Khirbet Qeiyafa jest dobrym przykładem uczciwego korzystania z archeologii: cieszymy się materialnym tłem opowieści z Doliny Ela, nie przypisując znalezisku więcej, niż faktycznie mówi.
Źródła
- H. Misgav, Y. Garfinkel, S. Ganor, „The Ostracon”, w: Y. Garfinkel, S. Ganor, Khirbet Qeiyafa, vol. 1: Excavation Report 2007–2008, Israel Exploration Society, Jerozolima 2009 (editio princeps).
- Khirbet Qeiyafa Archaeological Project — strona ekspedycji Uniwersytetu Hebrajskiego poświęcona ostrakonowi.
- Christopher A. Rollston, Writing and Literacy in the World of Ancient Israel: Epigraphic Evidence from the Iron Age, Society of Biblical Literature, Atlanta 2010.
- Y. Garfinkel, S. Ganor, M. G. Hasel, In the Footsteps of King David: Revelations from an Ancient Biblical City, Thames & Hudson, Londyn 2018.
