Kiedy w opracowaniach pada zdanie, że Ramzes II panował od roku 1279 przed naszą erą, warto zapytać, skąd ta liczba pochodzi. Egipcjanie nie liczyli lat od stałego punktu. Liczyli je od początku panowania aktualnego króla — piąty rok, dziewiąty rok, trzydziesty rok — i zaczynali od nowa przy każdym następcy. Żeby dostać datę w naszej rachubie, trzeba ułożyć wszystkich władców w kolejności, znać długość każdego panowania i zaczepić całość o jakieś stałe wydarzenie. Bez tego nie ma żadnych dat egipskich, a więc i żadnych ram dla wydarzeń biblijnych rozgrywających się w Egipcie.
Papirus w setkach kawałków
Kluczowym dokumentem dla tej rachuby jest papirus przechowywany w Turynie. Zapisano na nim pismem hieratycznym listę władców Egiptu z długościami panowań podanymi w latach, miesiącach i dniach — od bogów i istot półboskich, przez królów wczesnych dynastii, aż po epokę, w której zwój powstał. Lista nie pomija władców niewygodnych: uwzględnia okresy rozbicia państwa i obcych panujących, a miejscami dodaje podsumowania grupujące kolejne dynastie.
Papirus dotarł jednak do zbiorów w postaci setek fragmentów. Rekonstrukcja polega na dopasowywaniu strzępów: po włóknach papirusu, po układzie pisma, po treści zapisanej na odwrocie. Kolejne pokolenia badaczy przesuwały te kawałki, a każda poważna zmiana układu przesuwa też wnioski. To jest dokument realny i podstawowy — ale niekompletny i wciąż rekonstruowany.
Czym się go podpiera
Sama lista nie wystarczy, więc chronologię Egiptu buduje się z kilku niezależnych warstw. Są inne listy królewskie, wykute na ścianach świątyń, choć te bywają wybiórcze — pomijają władców uznanych za nieprawowitych. Jest grecka historia Egiptu spisana w epoce hellenistycznej, znana tylko z cytatów u późniejszych autorów, z liczbami czasem sprzecznymi. Są dziesiątki tysięcy datowanych zapisków z konkretnych lat panowania: rachunki, listy, inskrypcje budowlane. Są obserwacje astronomiczne, przede wszystkim zapisy dotyczące widoczności gwiazd i faz księżyca, które teoretycznie pozwalają zaczepić rok panowania o rok kalendarzowy — przy założeniach, o które toczy się spór. Wreszcie są datowania radiowęglowe próbek pochodzących z kontekstów o znanej pozycji w tej układance.
Efekt jest taki, że dla Nowego Państwa daty są ustalone z dokładnością rzędu kilkunastu lat, dla epok wcześniejszych margines rośnie do dziesięcioleci i więcej, a w okresach rozbicia państwa dynastie częściowo nakładają się na siebie, co komplikuje sumowanie.
Dlaczego to obchodzi czytelnika Biblii
Ponieważ każda dyskusja o dacie Wyjścia korzysta z tej właśnie konstrukcji. Zdanie, że miasto Ramzes wskazuje na XIII wiek, ma sens tylko wtedy, gdy panowanie Ramzesa II jest umieszczone w XIII wieku — a to wynik długiego łańcucha rekonstrukcji, nie obserwacji.
W roku czterysta osiemdziesiątym po wyjściu synów Izraela z ziemi Egiptu, w czwartym roku panowania Salomona nad Izraelem, w miesiącu Ziw, to jest drugim miesiącu, Salomon rozpoczął budować dom Pana.
1 Krl 6,1
Biblia liczy inaczej: od wydarzenia do wydarzenia, bez odniesienia do egipskich panowań. Żeby zestawić obie rachuby, trzeba najpierw zbudować most — i tym mostem jest chronologia egipska. Kto tego nie widzi, bierze daty za dane, podczas gdy są one wynikiem.
Czego to nie dowodzi
Kanon Turyński nie wspomina o Izraelitach, o Józefie ani o Wyjściu. Nie jest źródłem do historii biblijnej i nie rozstrzyga żadnego sporu o datowanie wydarzeń z Tory.
Nie dowodzi też, że chronologia egipska jest pewna. Papirus jest uszkodzony, jego układ bywa poprawiany, a odczyt niektórych liczb pozostaje niepewny. Wnioski z niego są tak mocne jak rekonstrukcja, na której się opierają.
Odwrotny wniosek byłby jednak jeszcze gorszy. Z tego, że lista jest podarta, nie wynika, że chronologię Egiptu można dowolnie skracać albo przestawiać. Trzyma ją nie jeden papirus, lecz zbieżność wielu niezależnych świadectw — i to właśnie ta zbieżność, a nie jakikolwiek pojedynczy dokument, decyduje o tym, że daty egipskie w ogóle da się podawać.
