Proca w potocznym wyobrażeniu to sprzęt chłopięcy. W wykazie wyposażenia armii judzkiej stoi jednak obok tarcz, włóczni, hełmów i pancerzy — jako pozycja zaopatrzeniowa.
Uzjasz przygotował całemu wojsku tarcze, włócznie, hełmy, pancerze, łuki oraz kamienie do proc.
2 Krn 26,14
Amunicja produkowana seryjnie
Na stanowiskach Lewantu, zwłaszcza w warstwach zniszczenia i przy bramach, znajduje się kamienie o cechach, które wykluczają przypadek: są dobrane rozmiarem, obtoczone, zbliżone do siebie masą, często wykonane z twardszego surowca niż lokalna skała. Występują nie pojedynczo, lecz skupiskami liczonymi w dziesiątkach i setkach. To nie kamienie zebrane w pośpiechu z pola — to amunicja przygotowana wcześniej i składowana. W kilku miejscach dają się wyróżnić dwa zakresy wielkości, co wskazuje na świadomy dobór pocisku do zadania.
Powód takiej staranności jest czysto praktyczny. Pocisk niesymetryczny leci nieprzewidywalnie, a proca jest bronią, której celność zależy od powtarzalności: procarz uczy się jednego ruchu i jednej masy. Kamień obtoczony i wyrównany zamienia broń improwizowaną w broń, z której da się strzelać w szeregu.
Co potrafi proca
Pocisk wyrzucany z procy osiąga prędkość dającą siłę uderzenia porównywalną z lekkim łukiem, przy zasięgu liczonym w setkach kroków. W odróżnieniu od łuku nie wymaga jednak drogiego, wrażliwego na wilgoć sprzętu ani strzał, które trzeba wykonywać po jednej. Wymaga za to lat ćwiczeń — i właśnie dlatego procarze bywają w źródłach opisywani jako oddziały wyspecjalizowane, a nie jako pospolite ruszenie.
Wśród całego ludu było siedmiuset doborowych mężczyzn, leworęcznych, a każdy z nich potrafił ciskać z procy kamieniem do włosa i nie chybiał.
Sdz 20,16
Ten werset opisuje formację: siedmiuset ludzi wyszkolonych do jednego zadania, o których mówi się, że nie chybiają. Podobnie w opisie kampanii przeciw Moabowi procarze pojawiają się jako część regularnego wojska otaczającego miasto. Proca jest tu bronią oblężniczą i polową, a nie awaryjną.
Broni prawie nie ma, pociski są
Zwraca uwagę pewna asymetria. Kamieni procowych mamy tysiące, samych proc niemal wcale. Powód jest oczywisty: proca to dwa rzemienie i skórzana kieszonka, a więc wyłącznie materiał organiczny, który w wilgotnej ziemi rozkłada się bez reszty. Pojedyncze egzemplarze zachowały się w warunkach skrajnie suchych, głównie w grobowcach i jaskiniach. Wygląd broni odtwarzamy zatem z pocisków, ze scen na reliefach i z tych nielicznych ocalałych sztuk. Na asyryjskich przedstawieniach oblężeń procarze stoją w szeregu, zwykle za łucznikami, z zamachem prowadzonym nad głową — czyli obsługują broń w sposób, którego uczy się latami.
Ta sama asymetria działa na niekorzyść oceny liczbowej. Skupisko kamieni świadczy o użyciu procy, ale nie mówi, ilu ludzi je wystrzeliło ani przez ile dni, bo część amunicji zebrano po walce i użyto ponownie. Pocisk kamienny jest w tym sensie niewyczerpywalny — leży na ziemi i czeka.
Powrót do potoku
Potem wziął do ręki swój kij i wybrał sobie pięć gładkich kamieni z potoku, i włożył je do torby pasterskiej, którą miał przy sobie, i z procą w ręku przybliżył się do Filistyna.
1 Sm 17,40
Przy takim tle scena wygląda inaczej. Wybór pięciu gładkich kamieni z potoku to nie akt rozpaczy, lecz dobór amunicji: gładkich, czyli obtoczonych przez wodę, a więc symetrycznych i lecących prosto. Człowiek, który to robi, wie, czego szuka. Wybiera walkę na dystans przeciw przeciwnikowi wyposażonemu do walki wręcz — i to jest decyzja taktyczna, mieszcząca się w tym, co o użyciu procy wiadomo z wykopalisk i z reliefów przedstawiających oblężenia.
Czego to nie dowodzi
Kamienie procowe nie datują się same i nie noszą podpisu. Rozpoznanie ich jako amunicji opiera się na kontekście — skupisko przy bramie w warstwie spalenizny jest wymowne, pojedynczy obtoczony kamień w zasypisku nie znaczy nic. Nie da się też odróżnić kamienia wystrzelonego przez oblegających od przygotowanego przez obrońców, jeśli oba leżą w tym samym gruzie. Znaleziska mówią, że proca była bronią regularną, i nie mówią nic o przebiegu żadnego konkretnego pojedynku ani o tym, czy relacja z Doliny Terebintu jest sprawozdaniem z wydarzenia. Wyjaśniają realia, w których taka scena była do pomyślenia.
