Czytelnik Nowego Testamentu, który sprawdza cytaty ze Starego, natrafia szybko na zagadkę. Część przytoczeń zgadza się z tekstem hebrajskim, część z greckim, a część z żadnym z nich dokładnie. Odpowiedź na pytanie, skąd ta nieregularność, leży między innymi w zwoju znalezionym w jaskini nad wąwozem Nachal Chewer, na Pustyni Judzkiej.
Zwój z jaskini
Zwój, oznaczany w wydaniach jako 8HevXIIgr, zawiera grecki tekst proroków mniejszych. Zachował się we fragmentach, ale na tyle obszernych, że dają się z nich odczytać całe kolumny. Materiał to skóra, pismo greckie, a datowanie mieści się mniej więcej między I wiekiem p.n.e. a I wiekiem n.e. Rozpoznano w nim dwie różne ręce pisarskie, co oznacza, że przy jednym zwoju pracowało kolejno dwóch kopistów.
Jedną cechę dzieli z omawianym osobno papirusem z Egiptu: imię Boże nie zostało przełożone na grekę. Zapisano je literami starohebrajskimi, archaicznym pismem odbiegającym od otaczającego je tekstu greckiego.
Miejsce znalezienia też coś znaczy. Jaskinie nad tym wąwozem nie były biblioteką ani składem rękopisów. Ludzie schronili się w nich podczas walk, zabierając ze sobą dokumenty, naczynia i to, co mieli najcenniejsze. Zwój trafił tam więc jako czyjaś własność wyniesiona z domu — a to znaczy, że przedstawia tekst rzeczywiście używany, a nie egzemplarz odłożony w archiwum uczonych.
Poprawianie greki ku hebrajskiemu
Najważniejsze jest jednak co innego. Tekst tego zwoju nie jest zwykłą kopią Septuaginty. Jest wersją systematycznie poprawioną — i to poprawioną w jednym określonym kierunku: tak, by ściślej odpowiadała brzmieniu hebrajskiemu. Widać w nim konsekwentne wybory słownikowe, przy których tłumacz rezygnuje z naturalnej greki na rzecz odpowiednika oddającego hebrajskie słowo bardziej dosłownie, także tam, gdzie po grecku brzmi to sztywno.
To pierwszy materialny dowód na zjawisko, o którym wcześniej można było jedynie wnioskować pośrednio: że grecki przekład Pism był już przed czasami apostolskimi rewidowany. Nie istniała więc jedna Septuaginta, obok jednego tekstu hebrajskiego. Istniało kilka współistniejących postaci greckiego tekstu, z których jedne trzymały się starszego przekładu, a inne były do hebrajskiego dociągane.
Dlaczego to zmienia lekturę Nowego Testamentu
Zachowane w tym zwoju partie obejmują między innymi Habakuka i Zachariasza. Zdanie z Habakuka jest jednym z najczęściej przytaczanych w listach apostolskich:
Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.
Ha 2,4
A z Zachariasza pochodzi wezwanie, do którego wraca Paweł, pisząc o mówieniu prawdy bliźniemu:
To są rzeczy, które będziecie czynić: Mówcie prawdę, każdy ze swoim bliźnim, wykonujcie sprawiedliwy i spokojny sąd w waszych bramach;
Za 8,16
Kiedy autor nowotestamentowy cytuje proroka w formie, która nie zgadza się ani ze znanym nam tekstem hebrajskim, ani ze standardową Septuagintą, przestaje to wymagać tłumaczenia przez pomyłkę albo swobodę. Mógł po prostu korzystać z takiej postaci tekstu greckiego, jaka wtedy krążyła — a krążyło ich kilka.
Czego to nie dowodzi
Zwój nie dowodzi, że apostołowie używali właśnie jego wersji. Pokazuje, że rewizje istniały i jak wyglądały, a nie który egzemplarz komu leżał na stole. Przypisywanie konkretnych cytatów konkretnemu rękopisowi jest nadużyciem.
Nie dowodzi też, że tekst grecki jest lepszy albo gorszy od hebrajskiego. Sam kierunek poprawek — od greki ku hebrajskiemu — świadczy raczej o tym, że to hebrajski uchodził wówczas za miarę. Ale i z tego nie da się zrobić rozstrzygnięcia w sprawie każdego pojedynczego miejsca spornego.
I nie mówi nic o tym, kto rewizji dokonał ani na czyje polecenie. Zwój nie zawiera imienia, daty ani kolofonu. Wszystko, co o tym napisano, jest rekonstrukcją na podstawie samego stylu przekładu. Zysk jest natomiast realny: historia tekstu Pisma przestaje być domysłem, bo w tym jednym punkcie da się ją zobaczyć na skórze.
