Przy każdym zwoju znad Morza Martwego podaje się jego wiek. Rzadziej mówi się, skąd ten wiek wiadomo — a odpowiedź jest podwójna, bo używa się dwóch niezależnych metod, które nie zawsze się zgadzają.
Izotop węgla: datuje materiał, nie tekst
Pierwsza metoda mierzy zawartość promieniotwórczego izotopu węgla w próbce. Skóra i papirus pochodzą z organizmów żywych, a od chwili ich śmierci zawartość tego izotopu maleje w znanym tempie. Pomiar pozwala więc oszacować, kiedy zwierzę zostało zabite albo roślina ścięta.
To rozróżnienie jest kluczowe i bywa gubione w streszczeniach. Badanie datuje materiał piśmienny, a nie moment zapisania na nim tekstu. Karta mogła leżeć przed zapisaniem, mogła też zostać wykorzystana wtórnie.
Metoda ma też własne słabe punkty. Wynik podaje się jako przedział, nie jako rok. Na pomiar wpływa stan próbki: zanieczyszczenia oraz substancje nanoszone później, przy przechowywaniu i konserwacji, potrafią przesunąć rezultat. Dlatego wyniki uzyskane w różnych warunkach i na różnie przygotowanych próbkach bywają rozbieżne.
Paleografia: datuje pismo
Druga metoda nie dotyka materiału. Analizuje krój liter: ich kształt, proporcje, sposób prowadzenia pióra, kierunek i kolejność kresek. Pismo zmienia się w czasie, a zmiany te są na tyle regularne, że pozwalają uszeregować rękopisy względem siebie.
Słabość tej metody leży w punkcie zaczepienia. Żeby przypisać danemu krojowi konkretny czas, trzeba mieć dokumenty datowane niezależnie — a takich, z odpowiedniego okresu i obszaru, jest niewiele. Skala względna bywa więc solidna, a jej przełożenie na lata dużo mniej pewne. Dochodzi do tego czynnik ludzki: pisarz uczy się jednego kroju i używa go przez dziesięciolecia, a starszy skryba może pisać archaicznie długo po tym, jak zmienił się zwyczaj.
Gdy metody się rozjeżdżają
Zestawienie obu podejść bywa zgodne i wtedy datowanie uchodzi za mocne. Bywa jednak i tak, że wskazania się rozchodzą — a wówczas nie ma automatycznego rozstrzygnięcia. Można kwestionować przygotowanie próbki, można kwestionować przyjętą typologię pisma, i obie strony sporu mają argumenty.
W ostatnich latach pojawiły się próby wsparcia datowania narzędziami uczenia maszynowego, ćwiczonymi na obrazach pisma. To kierunek świeży i dyskutowany, a wyniki wymagają niezależnego sprawdzenia — nie opieram tu na nich żadnego twierdzenia i czytelnik powinien traktować takie doniesienia jako otwarty wątek badawczy, nie jako ustalenie.
Uczciwy sposób podawania wieku zwoju wygląda więc tak: przedział, wskazanie metody i zaznaczenie, czy druga metoda ten przedział potwierdza. Pojedyncza liczba w nawiasie zwykle zaciera to, co w datowaniu najciekawsze.
Dobrze też pamiętać, po co się w ogóle datuje. Sam wiek rękopisu rzadko rozstrzyga cokolwiek samodzielnie — nabiera znaczenia dopiero w zestawieniu z innymi świadkami tego samego tekstu i z tym, co wiadomo o miejscu jego przechowywania.
Czego to nie dowodzi
Wiek karty nie jest wiekiem utworu. Datowanie kopii nie mówi, kiedy powstał tekst na niej zapisany — a przy księgach biblijnych to właśnie ta druga data budzi zainteresowanie.
Zgodność obu metod też niczego nie przesądza o treści. Nie mówi, kto zwój napisał, dla kogo ani w jakiej wspólnocie był używany.
Wreszcie rozbieżności między metodami nie należy przedstawiać jako rozstrzygniętej. Część datowań zwojów pozostaje przedmiotem sporu i tak trzeba je podawać — z przedziałem, z metodą i z informacją, że wynik bywa kwestionowany.
