Nippur było starym miastem świątynnym w środkowej Babilonii i to tam ekspedycja Uniwersytetu Pensylwanii odkryła archiwum domu Muraszu — rodzinnego przedsiębiorstwa działającego w V wieku przed naszą erą. Zbiór liczy ponad siedemset tabliczek klinowych i obejmuje głównie czasy Artakserksesa I oraz Dariusza II. W przeciwieństwie do wielu innych korpusów tej epoki został wykopany, a nie kupiony, i ma udokumentowane pochodzenie — co przy dokumentach o takiej wadze historycznej ma znaczenie zasadnicze.
Czym zajmował się dom Muraszu
Firma pośredniczyła między państwem a ludźmi osadzonymi na ziemi. Państwo perskie nadawało działki w zamian za świadczenia: podatek, dostawę, obowiązek wystawienia łucznika albo jeźdźca. Posiadacz działki musiał to jakoś sfinansować — i tu wchodził Muraszu, dzierżawiąc grunt, opłacając zobowiązania i zatrzymując część plonu. Dom prowadził też pożyczki, wynajem zwierząt i sprzętu, obsługę kanałów.
W dokumentach tego typu występują dziesiątki osób i to właśnie czyni je źródłem tak dobrym: nie były pisane po to, by o kimkolwiek świadczyć. Kontrahent, poręczyciel i świadek pojawia się przypadkiem, przy okazji, bo akurat był na miejscu. Historyk dostaje przekrój ludności, którego nikt nie układał pod tezę.
Imiona z elementem -jahu
W tym przekroju wielokrotnie występują imiona zawierające skróconą formę imienia Boga Izraela. Nosiciele tych imion pojawiają się jako dzierżawcy, jako poręczyciele cudzych zobowiązań, jako świadkowie umów, sporadycznie jako drobni urzędnicy zarządu kanałów. Nie są to więc niewolnicy ani ludzie z marginesu, lecz uczestnicy obrotu gospodarczego na normalnych prawach.
To jest drugie, całkowicie niezależne świadectwo tego samego zjawiska, które pokazują tabliczki z Al-Jahudu — z tą różnicą, że tutaj mamy pewne pochodzenie znaleziska. Judejczycy w perskiej Babilonii nie byli izolowaną wspólnotą jeńców. Byli osadzeni na ziemi, wchodzili w umowy z miejscowymi domami handlowymi, występowali przed urzędem.
Co to znaczy dla lektury ksiąg powrotu
Listy powracających otwierające Księgę Ezdrasza i powtórzone u Nehemiasza są zwykle czytane jako spis tych, którzy skorzystali z możliwości. Archiwum z Nippur pozwala zobaczyć drugą stronę tego rachunku.
A oto są ludzie prowincji, którzy wyszli z niewoli i wygnania, uprowadzeni do Babilonu przez Nabuchodonozora, króla Babilonu, a powrócili oni do Jerozolimy i Judy – każdy do swojego miasta.
Ezd 2,1
Ten sam wykaz wraca w Księdze Nehemiasza niemal słowo w słowo, co samo w sobie mówi o wadze, jaką przywiązywano do imiennej pamięci o powrocie.
Oto ludzie tej prowincji, którzy przybyli z niewoli, dokąd zostali uprowadzeni, których uprowadził Nabuchodonozor, król Babilonu, a powrócili do Jerozolimy i do Judy, każdy do swego miasta.
Ne 7,6
Zestawienie tych list z tabliczkami z Nippur daje obraz, którego żadne z tych źródeł nie daje osobno. W Babilonii pozostała społeczność liczna, zakorzeniona i ekonomicznie sprawna, a wracał ten, kto zdecydował się porzucić dorobek. Wyjaśnia to również, dlaczego prowincja Jehud była przez cały okres perski uboga i słabo zaludniona, mimo że diaspora żydowska w tym samym czasie rosła w siłę. Wyjaśnia wreszcie, skąd późniejsze wsparcie finansowe dla Jerozolimy płynące ze wschodu i skąd wzięła się ranga babilońskich szkół rabinicznych wiele stuleci później.
Czego to nie dowodzi
Imię nie jest wyznaniem wiary. Nosiciel imienia z elementem -jahu mógł być pobożnym czcicielem Jahwe, mógł też odziedziczyć imię po dziadku i nie mieć z tradycją Izraela nic wspólnego poza rodowodem. W drugą stronę działa to tak samo: część Judejczyków nosiła imiona babilońskie, jak Zorobabel czy Mardocheusz, więc licząc wyłącznie imiona jahwistyczne, na pewno zaniżamy liczebność społeczności. Onomastyka daje orientację, nie statystykę.
Archiwum nie wymienia też żadnej postaci biblijnej i nie mówi ani słowa o wierze, świątyni czy powrocie. To papiery firmy zajmującej się dzierżawą i pożyczką, prowadzone przez rodzinę, która sama Judejczykami nie była. Ich świadectwo jest pośrednie — i właśnie dlatego mocne, bo nikt nie napisał ich po to, żeby coś udowodnić.
