System — władza na fałszerstwach

Od dziedzica Piotra do monarchy

Rzymski prymat nie pojawił się gotowy — da się go prześledzić krok po kroku, z datami i dokumentami. Leon I (440-461) jako pierwszy systematycznie nauczał, że Piotr żyje i przemawia w swoim następcy; w mowach rocznicowych nazywał siebie niegodnym dziedzicem błogosławionego Piotra (łac. indignus haeres beati Petri). To język rzymskiego prawa spadkowego: dziedzic wchodzi we wszystkie prawa zmarłego niezależnie od własnych przymiotów.

Na soborze w Chalcedonie (451), po odczytaniu Tomu Leona, ojcowie zawołali: „Piotr przemówił przez Leona" — a Rzym cytował tę aklamację przez stulecia jako dowód, że głos papieża jest głosem Piotra. Ten sam sobór w kanonie 28 przyznał jednak Konstantynopolowi równe przywileje ze starym Rzymem, wywodząc rangę obu stolic z ich znaczenia politycznego, nie z Bożego ustanowienia. Legaci zaprotestowali, papież kanonu nie uznał — w roku 451 prymat jurysdykcyjny Rzymu nie był oczywistością nawet dla soboru powszechnego.

Sześć lat wcześniej edykt cesarza Walentyniana III nakazał biskupom Zachodu posłuszeństwo biskupowi Rzymu: prymat wzmocniony dekretem państwowym. W 494 roku Gelazjusz I pisał do cesarza Anastazjusza o dwóch władzach, którymi rządzony jest świat (łac. Duo quippe sunt) — powadze biskupów i władzy królewskiej. Warto to zapamiętać, bo późniejsza alegoria dwóch mieczy, od Bernarda z Clairvaux po bullę z 1302 roku, jest już inną konstrukcją: nie dwie władze obok siebie, lecz oba miecze w jednej ręce.

Do arsenału wcześnie weszły dokumenty spreparowane. Około 501 roku powstały fałszerstwa symmachiańskie — akta rzekomego synodu z czasów papieża Sylwestra — a z nich maksyma, że pierwsza stolica przez nikogo nie może być sądzona (łac. prima sedes a nemine iudicatur). Podobnie w sprawie prezbitera Apiariusza (418-425) Rzym powoływał się wobec biskupów Afryki na kanony soboru nicejskiego, których w Nicei nigdy nie uchwalono.

Donacja Konstantyna — dokument, którego nigdy nie było

Donacja Konstantyna (Constitutum Constantini) głosi, że cesarz, uzdrowiony z trądu i ochrzczony przez papieża Sylwestra I, przekazał biskupowi Rzymu prymat nad czterema patriarchatami Wschodu, insygnia cesarskie, pałac laterański oraz „miasto Rzym i wszystkie prowincje, miejsca i miasta Italii i regionów zachodnich", sam zaś usunął się do Konstantynopola — bo nie godzi się, by cesarz ziemski panował tam, gdzie ma siedzibę głowa religii chrześcijańskiej.

Dokument sfabrykowano w VIII wieku (nauka wskazuje przedział między około 750 a 800 rokiem, najczęściej kancelarię papieską w epoce układów z Frankami i budowy Państwa Kościelnego). Oparto go na starszej legendzie o Sylwestrze — Actus Silvestri z V wieku. Sam chrzest Konstantyna przez Sylwestra w Rzymie jest legendą: historycznie cesarza ochrzcił na łożu śmierci w 337 roku ariański biskup Euzebiusz z Nikomedii.

Pierwsze pewne użycie papieskie to list Leona IX do patriarchy Michała Cerulariusza z 1054 roku, w przededniu wielkiej schizmy. Donacja weszła też — jako późniejszy dodatek, tak zwana palea — do Dekretu Gracjana, podręcznika prawa kanonicznego całego średniowiecza. Wątpliwości istniały wcześniej: już w 1001 roku kancelaria cesarza Ottona III w oficjalnym dyplomie (DO III 389) nazwała ją fałszerstwem sporządzonym przez diakona Jana o obciętych palcach — ale ten głos nie miał siły przebicia.

W 1440 roku Lorenzo Valla napisał traktat o zmyślonej Donacji Konstantyna, dając wzór nowożytnej krytyki filologicznej: urzędnicy nazwani perskim słowem „satrapowie", Konstantynopol jako miasto patriarchalne w dokumencie rzekomo wydanym, zanim miasto powstało, barbarzyńska łacina VIII wieku zamiast kancelaryjnej łaciny IV wieku. Niezależnie od Valli fałszerstwo rozpoznali w tej samej dekadzie Mikołaj z Kuzy (1433) i Reginald Pecock. Traktat drukiem wydał dopiero Ulrich von Hutten w 1517 roku — w roku tez Lutra. Puenta, która komplikuje obraz i przez to uwiarygadnia go: Valla skończył jako sekretarz apostolski papieża Mikołaja V.

Fabryka z Corbie: dekretały Pseudo-Izydora

Największym fałszerstwem prawnym średniowiecza jest zbiór podpisany fikcyjnym imieniem Izydora Mercatora. Zawiera około sześćdziesięciu listów papieży sprzed soboru nicejskiego — od Klemensa I do Miltiadesa — z których 58 sfabrykowano w całości: najstarsi papieże „piszą" w nich nienaganną łaciną karolińską o problemach IX wieku. Łącznie jest tam ponad dziewięćdziesiąt sfabrykowanych dekretałów oraz setki tekstów autentycznych, zmanipulowanych interpolacjami.

Stan badań (Klaus Zechiel-Eckes, Eric Knibbs, Steffen Patzold) lokalizuje warsztat fałszerzy w klasztorze Corbie w państwie Franków, w drugiej ćwierci IX wieku. Cel bezpośredni był lokalny: ochrona biskupów przed sądami metropolitów i władzą świecką. Metoda okazała się jednak brzemienna w skutki — kluczem do wszystkiego uczyniono Rzym: apelacja do papieża od każdego wyroku, żaden synod bez jego zgody, pierwsza stolica przez nikogo nie sądzona. Frankijscy fałszerze potrzebowali dalekiego arbitra, a Rzym dostał gotowy arsenał starożytnych precedensów.

Od około 852 roku dekretały są cytowane (Hinkmar z Reims), a przez Dekret Gracjana (około 1140) wsiąkły w krwiobieg prawa kanonicznego i były przywoływane przez wieki jako autentyczne. Systematyczny dowód fałszerstwa przynieśli centuriatorzy magdeburscy od 1559 roku, a rozstrzygnął sprawę David Blondel w 1628. Dziś fałszerstwo uznaje w pełni także nauka katolicka (Catholic Encyclopedia, hasło False Decretals).

Nie twierdzimy, że cała władza papieska wzięła się z dwóch fałszywek — proces był dłuższy i bardziej złożony. Udokumentowane jest co innego: w kluczowych momentach, przy budowie Państwa Kościelnego, w sporze z Konstantynopolem i w prawie kanonicznym, Rzym sięgał po dokumenty sfabrykowane. A gdy fałszerstwo wykazano, władzy zbudowanej na nim nie zwrócono.

Dictatus Papae 1075 i Canossa

W marcu 1075 roku do rejestru Grzegorza VII wpisano 27 lapidarnych tez, znanych jako Dictatus Papae (Registrum II,55a) — nie bullę, lecz wewnętrzny spis twierdzeń, po części destylat Pseudo-Izydora. Teza 2: tylko biskup rzymski słusznie jest nazywany powszechnym. Teza 9: tylko papieża stopy całować mają wszyscy książęta. Teza 11 zastrzega dla Rzymu tytuł „papa", który przez wieki nosiło wielu biskupów i który do dziś przysługuje patriarsze Aleksandrii. Teza 26: nie jest katolikiem, kto nie zgadza się z Kościołem rzymskim.

Rok wcześniej, w 1076, Grzegorz VII po raz pierwszy w dziejach złożył z tronu monarchę. W styczniu 1077 roku ekskomunikowany Henryk IV stał trzy dni w pokutnej szacie przed zamkiem w Canossie, nim papież zdjął klątwę — teza 12 w praktyce. Finał trzeba dopowiedzieć uczciwie: Henryk po odzyskaniu pozycji zdobył Rzym w 1084 roku, a Grzegorz VII umarł na wygnaniu w Salerno rok później. Spór o inwestyturę zamknął dopiero konkordat wormacki z 1122 roku.

Szczyt praktyczny przyszedł za Innocentego III (1198-1216). To wtedy tytuł namiestnika Piotra ustępuje tytułowi namiestnika Chrystusa, a papież głosi, że władza papieska jest słońcem, królewska zaś księżycem, który blask bierze od słońca. Narzędziem polityki stają się interdykty nakładane na całe kraje: zamknięte kościoły, brak ślubów i pogrzebów dla całej ludności — Francja w 1200 roku, Anglia w latach 1208-1214, gdy król Jan przyjął ostatecznie swoje królestwo jako lenno od papieża.

Unam Sanctam: zbawienie związane z posłuszeństwem

Bulla Unam Sanctam z 18 listopada 1302 roku powstała w sporze Bonifacego VIII z królem Francji Filipem IV o opodatkowanie kleru i sądzenie biskupów. Jest doktrynalnym testamentem średniowiecznego papiestwa. Znajdujemy w niej dojrzałą wersję alegorii dwóch mieczy: oba miecze, duchowy i materialny, są we władzy Kościoła, przy czym miecz materialny ma być dobywany dla Kościoła, a duchowy przez Kościół; władza świecka podlega duchowej, a duchową sądzić może tylko Bóg.

Zdanie zamykające bullę opatrzono w rejestrze notą wskazującą, że jest to definicja. Trudno o mocniejsze sformułowanie roszczenia: warunkiem zbawienia każdego człowieka staje się podległość jednemu urzędowi. Nie jest to publicystyczne streszczenie ani cytat z drugiej ręki — to tekst łaciński bulli, dostępny w wydaniach źródłowych i omawiany również w opracowaniach katolickich.

Historia dopisała finał w ciągu jednego pokolenia. We wrześniu 1303 roku ludzie Filipa IV napadli papieża w Anagni; Bonifacy wkrótce zmarł. Od 1309 roku papiestwo na blisko siedemdziesiąt lat przeniosło się do Awinionu pod kuratelę Francji, a potem przyszła wielka schizma zachodnia (1378-1417): dwóch, a potem trzech papieży naraz, wzajemnie się ekskomunikujących. System, który ogłosił się warunkiem zbawienia każdego człowieka, nie umiał wskazać, który z trzech namiestników Chrystusa jest prawdziwy.

Rok 1215 i rok 1415: zbawienie w rękach urzędu

Sobór Laterański IV (1215) w kanonie 1 po raz pierwszy dogmatyzuje termin przeistoczenia i zastrzega, że „nikt nie może sprawować tego sakramentu, jak tylko kapłan ważnie wyświęcony". Kanon 21 (Omnis utriusque sexus) nakazuje każdemu wiernemu spowiedź przynajmniej raz w roku własnemu kapłanowi i komunię wielkanocną — pod karą zakazu wstępu do kościoła za życia i pozbawienia pochówku po śmierci. Praktyka pobożnościowa staje się obowiązkiem egzekwowanym karnie, a w epoce walki z herezją spowiednik jest także uchem systemu.

Wcześniej, na Soborze Laterańskim II (1139), kanony 6-7 uznały małżeństwa duchownych wyższych święceń nie za niedozwolone, lecz za nieważne — nieistniejące. Żonaci duchowni byli tymczasem normą przez pierwsze tysiąclecie (1 Tm 3,2 mówi o biskupie jako mężu jednej żony), papież Hormizdas był ojcem papieża Sylweriusza, a Wschód zachował żonatych prezbiterów do dziś, co Rzym akceptuje w kościołach unickich — sam więc traktuje celibat jako prawo kościelne, nie Boże. Literatura naukowa wskazuje obok ideału czystości czynnik majątkowy: synowie księży dziedziczyliby beneficja, a celibat domykał system własności instytucji.

Najbardziej wymowny dokument tej epoki pochodzi z 15 czerwca 1415 roku. Sobór w Konstancji, występując przeciw utrakwistom domagającym się komunii pod obiema postaciami, najpierw przyznaje, jak było na początku — a potem nakazuje coś przeciwnego, pod karą ekskomuniki. Nic tu nie trzeba dopowiadać: instytucja cytuje ustanowienie Jeszui (Jezusa) z Mt 26,27 i wprost przedkłada nad nie własny zwyczaj, ogłaszając, że zwyczaj ma być uważany za prawo.

Cennik nieba: odpusty i finanse systemu

Odpust zupełny rodzi się jako żołd duchowy za krucjatę. Na synodzie w Clermont w 1095 roku Urban II ogłasza, że komu wyprawa do Jerozolimy posłuży z samej pobożności, a nie dla sławy ani pieniędzy, temu będzie ona policzona za całą pokutę. W 1300 roku bulla Antiquorum habet fida relatio ustanawia pierwszy rok jubileuszowy: odpust zupełny za pielgrzymkę do Rzymu, a kronikarze opisują tłumy i ofiary składane u grobów apostołów.

Fundament teologiczny handlu położyła bulla Unigenitus Dei Filius Klemensa VI z 27 stycznia 1343 roku. Ujmuje ona doktrynę skarbca Kościoła (łac. thesaurus Ecclesiae): nieskończony skarb zasług Chrystusa, powiększany o zasługi Marii i świętych, powierzony Piotrowi i jego następcom do rozdzielania wiernym. W 1476 roku bulla Salvator noster Sykstusa IV rozciągnęła odpusty na dusze w czyśćcu — rynek zyskał klientelę nieograniczoną, bo zmarłych.

Prawdziwym cennikiem nie jest krążąca po sieci fałszywka o taksach za rozgrzeszenia, lecz Instructio summaria Albrechta z Moguncji z 1515 roku — instrukcja kampanii na budowę bazyliki św. Piotra, tej od Jana Tetzla. Zawiera taryfę według stanu: królowie i arcybiskupi — 25 florenów reńskich; opaci i hrabiowie — 10; niżsi szlachcice — 6; mieszczanie — 3; rzemieślnicy — 1; ubodzy — pół florena. Słynny dwuwiersz o monecie brzęczącej w skrzynce to hasło przypisywane Tetzlowi przez współczesnych: wiernie streszcza treść kampanii, ale jako dosłowny cytat pozostaje niepewne.

Wokół odpustów pracował cały aparat: symonia, czyli handel urzędami kościelnymi; annaty, czyli pierwszoroczny dochód każdego nowo obsadzonego beneficjum odprowadzany do kurii; wreszcie świętopietrze — coroczna danina całych królestw, płacona z ziem polskich od XI wieku. Historiografia ocenia awinioński aparat fiskalny jako najsprawniejszą machinę podatkową ówczesnej Europy, a wynikający z niego gniew widać u Wiklifa, u Husa i w aktach soborów XV wieku. Ramą biblijną pozostaje Dz 8,18-20 — scena, od której samo słowo symonia wzięło nazwę.

Pismo odebrane ludowi

Zakazy przekładów były reakcją na ruchy czytające Biblię po swojemu. Synod w Tuluzie w 1229 roku, u schyłku krucjaty albigenskiej, w kanonie 14 zabronił świeckim posiadania ksiąg Starego i Nowego Testamentu, najsurowiej zaś w języku pospolitym. W 1234 roku w Tarragonie nakazano oddać wszystkie Biblie w języku romańskim biskupowi do spalenia w ciągu ośmiu dni. Trzeba jednak być precyzyjnym: były to prawa lokalne, a łacińska Wulgata dla duchownych pozostawała legalna zawsze.

W Anglii konstytucje oksfordzkie arcybiskupa Arundela (1407/1409) zakazały tłumaczenia Pisma na angielski i czytania przekładów powstałych w czasach Jana Wiklifa lub później bez zgody diecezjalnej — pod karą jak za herezję. Zasada przestała być lokalna w 1564 roku, gdy reguła IV Indeksu trydenckiego uzależniła czytanie przekładów w językach ludowych od pisemnego zezwolenia biskupa lub inkwizytora, bo z powszechnego dostępu do Biblii powstaje jakoby „więcej szkody niż pożytku". Sam Indeks zniesiono dopiero w 1966 roku.

Los tłumaczy domyka obraz. Jana Wiklifa sobór w Konstancji potępił pośmiertnie 4 maja 1415 roku; w 1428 wykopano jego szczątki, spalono je i wrzucono popioły do rzeki. Jan Hus przybył do Konstancji z glejtem króla Zygmunta, gwarantującym przyjazd i powrót; aresztowano go 28 listopada 1414, spalono 6 lipca 1415, a 23 września 1415 sobór ogłosił, że glejty wystawione heretykom nie krępują jurysdykcji kościelnej. William Tyndale, autor pierwszego angielskiego przekładu Nowego Testamentu z greki, został uduszony i spalony 6 października 1536 roku — a już w 1539 oparta na jego pracy Biblia stanęła z rozkazu króla w każdym kościele Anglii.

Przymus, liczby i nić wierności

Aparat przymusu budowano etapami. Kanon 3 Soboru Laterańskiego IV (1215) zobowiązał władców do wytępienia heretyków pod karą utraty ziem, a konstytucja Fryderyka II z 1224 roku wprowadziła do prawa karę stosu. W latach 1231-1233 Grzegorz IX powierzył śledztwa stałym sędziom papieskim — to początek inkwizycji jako instytucji. Bulla Ad extirpanda z 15 maja 1252 roku w paragrafie 25 nakazała zmuszać schwytanych heretyków do wyznania błędów, bez zabijania i łamania członków: to papieskie zatwierdzenie tortur w śledztwie o wiarę. Przekazanie skazanego władzy świeckiej z prośbą o łagodność było formalnością — władca, który heretyka oszczędził, sam podpadał pod klątwę.

Skala wymaga rzetelności, bo przesada niszczy cały wywód. Rejestr Bernarda Gui, inkwizytora Tuluzy w latach 1307-1323, notuje około 633 wyroków, z czego około czterdziestu przekazań na stos — mniej więcej sześć i pół procenta; reszta to pokuty, naszywane krzyże, pielgrzymki i więzienie. Wielkie śledztwo w Langwedocji (1245-1246) objęło około pięciu i pół tysiąca przesłuchanych i nie zawiera wyroków śmierci. Mediewistyka liczy egzekucje inkwizycji średniowiecznej w tysiącach na przestrzeni stuleci. Prawdziwy zarzut nie jest więc ilościowy: instytucja powołująca się na Mesjasza uczyniła z tortur i stosu narzędzie nawracania — wbrew Łk 9,54-56, Mt 13,29-30 i J 18,36.

Przez całą epokę biegnie jednak nić wierności Pismu. Od około 1173 roku wędrują waldensi, których praktykę znamy głównie z raportów ich wrogów: inkwizytorzy notują ze zgrozą, że znają na pamięć całe księgi Nowego Testamentu, że głoszą także niewykształceni i kobiety, że odrzucają czyściec i odpusty. W Anglii od około 1380 roku działają lollardowie — zachowało się około 250 rękopisów Biblii Wiklifa, liczba ogromna jak na księgę zakazaną. W Czechach husyci doprowadzają do kompaktatów bazylejskich z 1436 roku, jedynego przypadku, gdy Rzym musiał ustąpić „heretykom".

To jednak nie łańcuch sukcesji. Ruchy te różniły się doktrynalnie, a część z nich (katarzy, bogomiłowie) głosiła dualizm i odrzucała Stary Testament — nie są wzorem, są dowodem, że monopol zawsze miał opozycję i że opozycję tępiono mieczem. Tam, gdzie władza Rzymu nie sięgała, ciągłość bywała pełniejsza: kościół etiopski zachował szabat obok niedzieli, co sobór w Debre Mitmaq potwierdził w 1450 roku. A około roku 600 Grzegorz I Wielki gromi w samym Rzymie ludzi głoszących, że w szabat należy powstrzymać się od pracy — gdyby ich nie było, nie byłoby czego gromić.