Niedokończona reformacja

Trzydziesty pierwszy października 1517

Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez przeciw odpustom. Teza 1 uderza w sedno praktyki pokutnej: gdy Mesjasz mówi „pokutujcie", chce, aby całe życie wierzących było pokutą. Teza 27 cytuje hasło kampanii odpustowej, zgodnie z którym dusza wylatuje z czyśćca, gdy tylko moneta zabrzęczy w skrzyni, i nazywa to nauką ludzką. Teza 86 pyta wprost, dlaczego papież, bogatszy od najbogatszego Krassusa, buduje bazylikę św. Piotra nie za własne pieniądze, lecz za pieniądze ubogich wierzących.

Sercem sporu była teza 62: prawdziwym skarbem Kościoła jest ewangelia chwały i łaski Bożej — a więc nie skarbiec zasług z bulli Unigenitus z 1343 roku, na którym opierał się cały system odpustów. Wokół tego zogniskowały się kolejne spory: czyściec, kult świętych i relikwii, msza jako ofiara oraz przymus sumienia.

Odzyskana zasada brzmiała: człowiek jest usprawiedliwiony darmo, z wiary, a nie przez uczynki ani kupowane zasługi. Nie było to nowe odkrycie, lecz powrót do wyraźnego tekstu — Rz 1,17 i Ef 2,8-9. Wraz z nią wróciła zasada, że o sporze rozstrzyga Pismo, a nie urząd; nazwano ją później sola scriptura.

Biblia w językach ludu

W 1522 roku Luter wydał Nowy Testament po niemiecku, a w 1534 całą Biblię, drukowaną w Wittenberdze przez Hansa Luffta. Przekład, który powstawał z myślą o tym, jak mówi matka w domu i człowiek na rynku, przez stulecia kształtował niemiecki język literacki. W tym samym pokoleniu podobne prace ruszyły w całej Europie.

Polska nie została w tyle. W 1563 roku ukazała się Biblia brzeska — pierwszy pełny polski przekład protestancki z języków oryginalnych, powstały w środowisku kalwińskim pod mecenatem Mikołaja Radziwiłła Czarnego. W 1572 roku Szymon Budny wydał w Nieświeżu przekład znany z dosłowności i z przywrócenia imienia Bożego do tekstu. W 1632 roku ukazała się Biblia gdańska Daniela Mikołajewskiego, na wieki standard polskich ewangelików; jej dzisiejszą rewizją jest Uwspółcześniona Biblia Gdańska, z której cytujemy w całym serwisie.

Rewers tej samej monety znamy z rozdziału o średniowieczu. Rzym odpowiedział ograniczeniem dostępu: Indeks ksiąg zakazanych od 1559 roku, a od 1564 reguła IV Indeksu trydenckiego, uzależniająca czytanie przekładów w językach ludowych od pisemnego zezwolenia biskupa lub inkwizytora. Dwie strony sporu zajęły wobec Pisma dokładnie przeciwne stanowiska: jedna drukowała je masowo, druga reglamentowała.

Co reformatorzy mówili o papiestwie

To nie jest opinia serwisu, lecz udokumentowana historia egzegezy: identyfikacja papiestwa z antychrystem z 2 Tes 2 i z małym rogiem z Dn 7 była w XVI i XVII wieku stanowiskiem wyznaniowym, wpisanym do ksiąg symbolicznych. Artykuły szmalkaldzkie Lutra z 1537 roku (cz. II, art. IV, 10-11) stwierdzają, że papież „jest właśnie antychrystem", ponieważ nie pozwala chrześcijanom dostąpić zbawienia bez swojej władzy.

Kalwin w Institutio 4,7,25 nazywa biskupa Rzymu wodzem i chorążym owego niegodziwego królestwa, argumentując, że proroctwa z Dn 7 i 2 Tes 2 spełniają się w papiestwie. John Knox wygłosił w 1547 roku swoje pierwsze kazanie w kaplicy zamku St Andrews właśnie na tekście Dn 7,24-25 — treść znamy z relacji, nie ze stenogramu, więc dosłowne brzmienie należy oznaczać jako prawdopodobne.

Najdalej poszła Konfesja westminsterska z 1646 roku, która w rozdziale 25,6 orzekła, że papież rzymski w żadnym sensie nie może być głową kościoła, lecz jest owym antychrystem, człowiekiem grzechu i synem zatracenia. Konfesja londyńska baptystów z 1689 roku (26,4) powtórzyła tę formułę. Świetnym przypisem do całej sekcji jest to, co stało się później: amerykańska rewizja Konfesji westminsterskiej z 1788/1789 roku usunęła całe zdanie o antychryście.

Podajemy to jako fakt historyczny o poglądach reformatorów, z siglami Dn 7,8.24-25, 2 Tes 2,3-4 i Ap 13 — a nie jako orzeczenie o współczesnych ludziach czy instytucjach. Siła tego materiału polega na tym, że są to ich własne, wyznaniowe teksty, a nie cudza polemika.

Niedziela, której nie ruszono

Zasadę „tylko Pismo" zatrzymano tam, gdzie zmiana naruszyłaby porządek społeczny lub odziedziczoną praktykę. W Dużym katechizmie z 1529 roku Luter pisze o przykazaniu szabatu, że w swoim dosłownym, zewnętrznym sensie chrześcijan nie dotyczy, bo jest rzeczą całkowicie zewnętrzną, jak inne ustawy Starego Testamentu. Kilka paragrafów dalej uzasadnia niedzielę — i to uzasadnienie jest najciekawsze, bo nie odwołuje się do żadnego nakazu Bożego.

Kalwin rozumuje tak samo. W Institutio 2,8,33-34 pisze, że niedziela nie pochodzi od Chrystusa ani od apostołów, lecz od starożytnych, którzy nie bez rozwagi zastąpili szabat dniem nazywanym dniem Pańskim; skoro trzeba było obalić zabobon, zniesiono dzień święty Żydów, a skoro konieczne było zachowanie przyzwoitości, porządku i pokoju w kościele, wyznaczono na to inny dzień. Znowu: argument z porządku kościelnego, nie z tekstu.

To jest dokładnie ten punkt, w którym reformacja nie dokończyła własnego programu. Jeśli o sporze rozstrzyga Pismo, to pytanie brzmi nie „czy dzień jest ważny", lecz „gdzie zapisano zmianę". Rdz 2,1-3 wiąże siódmy dzień z ustanowieniem przy stworzeniu, a Jeszua (Jezus) mówi o szabacie jako o czymś ustanowionym dla człowieka — nie dla jednego narodu i nie na jedną epokę.

Zdanie z roku 1530

Najczęściej cytowane zdanie tego sporu pochodzi z Wyznania augsburskiego, przedstawionego cesarzowi w 1530 roku. W artykule 28, poświęconym władzy kościelnej, Filip Melanchton referuje argumentację strony rzymskiej: skoro kościół zmienił szabat na dzień Pański, ma władzę nawet nad Dekalogiem. Kontekst jest tu obowiązkowy, bo bez niego cytat bywa nadużywany.

Melanchton przytacza ten argument po to, żeby go odeprzeć. Odpowiedź luterańska w tym samym artykule brzmi, że to Pismo zniosło szabat jako ceremonię, a kościół wyznaczył niedzielę dla porządku i dla przykładu chrześcijańskiej wolności — i że „błądzą wielce ci, którzy sądzą, że ustanowienie niedzieli w miejsce szabatu mocą autorytetu kościoła było konieczne".

Cytat pozostaje bezcenny podwójnie. Po pierwsze dokumentuje, że w 1530 roku strona rzymska oficjalnie chlubiła się zmianą szabatu jako koronnym dowodem swojej władzy — żadnym innym przykładem, jak sama mówiła, nie chełpiła się bardziej. Po drugie dokumentuje, że protestancka alternatywa, wedle której dzień jest obojętny, sama nie wytrzymuje testu zasady „tylko Pismo" wobec Rdz 2,1-3 i Mk 2,27-28. Wyłom został opisany przez obie strony — i przez obie zostawiony niezaklejony.

Reformacja przeciw własnym dzieciom

Zasada przymusu w sprawach wiary, którą reformacja zarzucała Rzymowi, przeżyła w niej samej. 7 marca 1526 roku rada miejska Zurychu, z poparciem Zwingliego, wprowadziła karę śmierci przez utopienie za powtórny chrzest. 5 stycznia 1527 roku Felix Manz, współzałożyciel zboru braci szwajcarskich, został związany, wywieziony łodzią na środek rzeki Limmat i utopiony — pierwszy protestancki męczennik zabity przez protestantów.

27 października 1553 roku w Genewie spalono na stosie Michała Serveta, hiszpańskiego lekarza i antytrynitarza. Kalwin prowadził oskarżenie i popierał wyrok śmierci, zabiegając jedynie o łagodniejszą formę egzekucji, której rada odmówiła. Tego epizodu nie da się i nie należy wygładzać: to część bilansu reformacji.

Podobny los spotkał tych, którzy chcieli reformę dokończyć. Oswald Glaidt i Andreas Fischer, anabaptyści, którzy na przełomie 1527 i 1528 roku doszli w Nikolsburgu do wniosku, że reformacja powinna przywrócić także szabat, ginęli z rąk zarówno katolickich, jak i protestanckich władz: Fischer stracony około 1540 roku, Glaidt utopiony nocą w Dunaju w 1546. Luter odpowiedział im traktatem Wider die Sabbather z 1538 roku. Odpowiedź apostołów wobec zakazu głoszenia brzmiała inaczej niż odpowiedź rad miejskich XVI wieku.

Czego jeszcze nie dokończono

Chrzest niemowląt zachowali luteranie, reformowani i anglikanie, mimo że praktyka nie ma oparcia w opisach z Dziejów Apostolskich, gdzie chrzest następuje po uwierzeniu. Kwestionujących ją anabaptystów karano śmiercią — a więc odziedziczoną praktykę broniono narzędziem, które reformacja potępiała u Rzymu.

Kalendarz świąt kościelnych przejęto z tradycji, nie z Pisma. Boże Narodzenie, cykl roczny i rytm liturgiczny pozostały, natomiast święta wyliczone w Kpł 23 — poza samym szabatem, i to w zmienionym dniu — nie wróciły do żadnego głównego nurtu reformacji. Pytanie o to, skąd wzięły się jedne, a dokąd zniknęły drugie, po prostu nie zostało postawione.

Wreszcie nie ruszono struktury państwowo-kościelnej. Pokój augsburski z 1555 roku usankcjonował zasadę, że o wyznaniu poddanych decyduje władca (cuius regio, eius religio). Kościoły państwowe w Skandynawii, Anglii i Genewie działały dalej, a wraz z nimi przymus religijny. Odzyskano Pismo i łaskę — ale nie wolność sumienia.

Trydent: tradycja na równi z Pismem

Odpowiedzią Rzymu był sobór trydencki (1545-1563, w trzech okresach). Na sesji IV, 8 kwietnia 1546 roku, przyjęto księgi Pisma oraz tradycje dotyczące wiary i obyczajów „z równym uczuciem pobożności i czcią" (łac. pari pietatis affectu ac reverentia) — tradycja została formalnie zrównana z Pismem. Ta sama sesja uznała starożytne wydanie Wulgaty za autentyczne i obowiązujące oraz zakazała prywatnej interpretacji: nikomu nie wolno, polegając na własnym osądzie, wykładać Pisma wbrew sensowi utrzymywanemu przez Kościół i wbrew jednomyślnej zgodzie ojców.

Na sesji VI, 13 stycznia 1547 roku, ogłoszono dekret o usprawiedliwieniu: szesnaście rozdziałów i trzydzieści trzy kanony zakończone anatemami. Kanon 11 obłożył klątwą naukę, że usprawiedliwienie dokonuje się przez samo przypisanie sprawiedliwości Chrystusa albo przez samo odpuszczenie grzechów. Kanon 12 uderzył w rozumienie wiary usprawiedliwiającej jako ufności w miłosierdzie Boże. Kanon 30 potępił odrzucenie kary doczesnej, którą trzeba odpokutować tu albo w czyśćcu.

Kolejne sesje potwierdziły wszystkie sporne praktyki: ofiarniczy charakter mszy (sesja XXII, 1562) oraz czyściec, kult świętych, relikwii i obrazów wraz z odpustami (sesja XXV, 1563). Dopełnieniem był Indeks ksiąg zakazanych, ogłoszony w 1559 roku i wydany w wersji trydenckiej w 1564, wraz z regułą IV o przekładach biblijnych. Odpowiedź była więc pełna i spójna: nie tylko obrona praktyk, ale ich dogmatyzacja.

Mowa arcybiskupa Reggio (1562)

18 stycznia 1562 roku, przy wznowieniu obrad soboru, kazanie inauguracyjne wygłosił Gaspare Ricciulli del Fosso, generał zakonu minimów i od 1560 roku arcybiskup Reggio di Calabria. Mowę odnotował sekretarz soboru Angelo Massarelli, a jej tekst zachował się w wielkiej kolekcji akt soborowych Mansiego (t. 33, kol. 529-530) oraz u Le Plata. Jest to więc dokument źródłowo mocny i cytowalny — pod warunkiem podania lokalizacji.

De Fosso argumentował przeciw zasadzie sola scriptura: skoro sami protestanci święcą niedzielę, to w praktyce uznają autorytet kościoła ponad literę Pisma. Jako dowód wskazał, że kościół własną powagą zmienił instytucje biblijne, w tym obrzezanie i szabat — nie mocą nauki Mesjasza, który przyszedł prawo wypełnić, a nie znieść, lecz swoim autorytetem. Można zatem odpowiedzialnie napisać, że w przededniu ostatniej fazy Trydentu czołowy mówca soboru wskazał zmianę szabatu jako koronny dowód władzy kościoła nad Pismem.

Czego natomiast nie wolno dopisywać: mowa nie była dekretem, sobór nad nią nie głosował, a krążące wersje z rozbudowanymi zdaniami to parafrazy bez lokalizacji źródłowej. Dwadzieścia lat później, 24 lutego 1582 roku, bulla Inter gravissimas Grzegorza XIII zreformowała kalendarz: po 4 października nastąpił od razu 15 października. Warto od razu odnotować, że cyklu tygodniowego reforma nie naruszyła — po czwartku 4 października przyszedł piątek 15 października, więc sobota pozostała tą samą sobotą.