Droga powrotu

Etiopia: szabat poza zasięgiem Rzymu

Najmocniejszym dowodem, że sobota nie wygasła sama, jest kraj, do którego nie sięgała administracja rzymska. Kościół etiopski zachował szabat obok niedzieli od starożytności. W XIV wieku mnich Ewostatewos (około 1273-1352) nauczał zachowywania obu dni; wobec sprzeciwu hierarchii opuścił kraj i zmarł w Armenii, ale jego uczniowie utrzymali szabat w klasztorach północnej Etiopii mimo blisko stulecia represji.

Spór rozstrzygnął cesarz Zara Yaqob, obrońca szabatu, autor pisma znanego jako Księga Światłości. Na soborze w Debre Mitmaq w 1450 roku kościół etiopski oficjalnie uznał zachowywanie soboty i niedzieli, a przysyłani z Egiptu metropolici ustąpili. Podstawą naukową tego opisu jest monografia Taddesse Tamrata o kościele i państwie w Etiopii w latach 1270-1527.

Domykający epizod jest równie wymowny. Gdy jezuici w latach 1626-1632 na krótko podporządkowali Etiopię Rzymowi, jednym z pierwszych celów zmian był właśnie szabat; po buncie i wygnaniu misjonarzy szabat wrócił. Wniosek nie wymaga komentarza: siódmy dzień gasł tam, dokąd sięgała administracja, a nie tam, gdzie czytano Pismo. Etiopski Kościół Ortodoksyjny do dziś wyróżnia dwa szabaty.

Wyspy soboty: Śląsk 1528 i Siedmiogród

Pierwszy w łonie reformacji świadomy program dokończenia reformy o szabat narodził się blisko dzisiejszych granic Polski. Oswald Glaidt (około 1490-1546) i Andreas Fischer (około 1480-1540), anabaptyści, doszli na przełomie 1527 i 1528 roku w Nikolsburgu na Morawach do wniosku, że reformacja musi przywrócić także siódmy dzień. Działali na Śląsku, w okolicach Legnicy w 1528 roku, oraz na Górnych Węgrzech. Glaidt napisał około 1530 roku traktat o szabacie, znany dziś tylko z polemik, Fischer zaś bronił Dekalogu wraz z szabatem w piśmie Scepastes Decalogi. Obaj zginęli: Fischer stracony około 1540, Glaidt utopiony w Dunaju w 1546 roku.

Najlepiej udokumentowanym ruchem sobotnim wczesnej nowożytności są sabatarianie siedmiogrodzcy. Po śmierci antytrynitarza Ferenca Dávida w 1579 roku radykalne skrzydło unitarian poszło dalej. András Eőssi, szlachcic sekelski z Szenterzsébet, od około 1588 roku formułował naukę obejmującą szabat sobotni, święta biblijne, prawa pokarmowe i uznanie Jeszui (Jezusa) za Mesjasza, którego przykazania nie znoszą Tory.

Jego wychowanek Simon Péchi (około 1570-1642) został kanclerzem Siedmiogrodu, tłumaczył na węgierski psalmy i modlitwy, a pod jego wpływem ruch osiągnął według szacunków około 15-20 tysięcy wyznawców w szczytowym okresie lat trzydziestych XVII wieku. Represje narastały: sejmy z 1595, 1618 i 1622 roku zakazywały judaizowania, 13 maja 1635 roku sejm dał sabatarianom czas do Bożego Narodzenia na przejście do jednej z czterech religii uznanych, a w 1638 roku procesy w Dés przyniosły konfiskaty majątków, więzienia i przymusowe konwersje. Péchi trafił do więzienia i formalnie przeszedł na kalwinizm.

Epilog trwał trzy i pół wieku. Resztka ruchu przetrwała w ukryciu w wiosce Bözödújfalu; około 1868-1869 roku, po emancypacji Żydów na Węgrzech, jej potomkowie formalnie przeszli na judaizm; w 1944 roku objęły ich deportacje; w 1988 roku wieś zatopiono przy budowie zapory. Historia ruchu, który zaczął się od pytania o siódmy dzień, kończy się pod taflą sztucznego jeziora.

Anglia XVII wieku i sztafeta do Ameryki

Około 1617 roku John Traske zaczął nauczać w Londynie zachowywania soboty i praw pokarmowych. 19 czerwca 1618 roku Izba Gwiaździsta skazała go na grzywnę, pręgierz, chłostę, przybicie ucha i wypalenie na czole litery oznaczającej Żyda. W 1620 roku Traske odwołał poglądy, ale jego żona Dorothy pozostała im wierna i zmarła w więzieniu po około dwudziestu pięciu latach.

Rok 1628 przyniósł pierwszą angielską książkę dowodzącą, że sobota pozostaje chrześcijańskim szabatem — napisał ją duchowny anglikański z Norwich Theophilus Brabourne (1590 - około 1662), a cztery lata później wydał obszerniejszą obronę tego samego stanowiska; w 1634 roku stanął przed Wysoką Komisją. W 1650 roku ukazała się książka Jamesa Ockforda o czwartym przykazaniu, pierwsza pozycja baptystów dnia siódmego; jej nakład spalono na rozkaz parlamentu.

Około 1650-1651 roku w Londynie zorganizował się zbór Mill Yard, najstarszy zbór baptystów dnia siódmego, prowadzony przez lekarza królewskiego Petera Chamberlena (1601-1683). Przez XVIII wiek ciągłość ruchu utrzymywała dynastia pastorska Stennettów. W 1664 roku Stephen Mumford przybył z Londynu do Newport w Rhode Island, a w 1671 roku powstał tam pierwszy amerykański zbór baptystów dnia siódmego. To ta linia — a nie żadne tajne bractwo — przeniesie sobotę do Ameryki XIX wieku.

Polski wątek: Budny, bracia polscy i XX wiek

W latach 1562-1565 rozłam w zborze kalwińskim wyłonił w Rzeczypospolitej zbór mniejszy — braci polskich. Był to ruch bardzo zróżnicowany, od trynitarnych dyteistów po unitarian, ale łączyło go kilka rzeczy: powrót do Pisma ponad wyznaniami, chrzest wierzących i pacyfizm dużej części zborów. Skrzydło zwane judaizantami zbliżało się do praktyki Starego Testamentu i uznawało dalszą ważność prawa; poświadczenia o zachowywaniu szabatu są tu jednak głównie polemiczne, a konkretnych osób nie da się imiennie udokumentować, więc sabatarianizm braci polskich pozostaje sprawą sporną.

Najwybitniejszym hebraistą ruchu był Szymon Budny (około 1530-1593). W 1572 roku wydał w Nieświeżu przekład całej Biblii z języków oryginalnych, słynny z dosłowności i z przywrócenia imienia Bożego do tekstu — jako pierwszy polski tłumacz konsekwentnie oddawał tetragram, w XVI-wiecznej transkrypcji, którą dzisiejsza nauka rekonstruuje jako Jahwe. Nie modernizujemy jego zapisu i nie retuszujemy historii; odnotowujemy, że forma używana w XVI wieku różniła się od dzisiejszej rekonstrukcji.

Uczciwość wymaga dopowiedzenia, że Budny reprezentował nonadorantyzm, czyli sprzeciw wobec oddawania czci Mesjaszowi jako Bogu — stanowisko sprzeczne z tym, czego uczy Pismo o boskości Jeszui, i z linią tego serwisu. Cenimy go jako świadka metody: powrotu do hebrajszczyzny i do imienia Bożego, nie jako wzorzec doktryny. W 1658 roku sejm skazał braci polskich na banicję, dając im wybór między konwersją a wygnaniem — to polski wkład w historię prześladowań za wiarę czytaną z Pisma.

Nowszą historię soboty w Polsce otwiera rok 1888 i pierwszy ośrodek adwentyzmu na ziemiach polskich w Żarnówce na Wołyniu, potem Łódź w 1893 roku i pierwsza polska diecezja w Warszawie w 1912. W latach 1931-1933 doszło do rozłamu: bracia Alfred i Paweł Kube z Bydgoszczy zakwestionowali między innymi status Ellen White jako posłanki niebios, a jesienią 1933 roku zjazdy w Bielsku i Tomaszowie Mazowieckim powołały odrębny związek zborów, dziś znany jako Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego. W latach 1989-1991 wyodrębniły się z niego Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego. Polska historia soboty jest więc ponaddenominacyjna: od Śląska 1528, przez Budnego, po wspólnoty XX wieku.

Rosja i pierwsza fala XIX wieku

Na wschodzie ta sama tęsknota przybierała własne formy. Od około 1470 roku w Nowogrodzie, a potem w Moskwie działał ruch nazywany przez przeciwników judaizującym: odrzucał ikony, krytykował naukę o Trójcy i sięgał do kalendarza biblijnego. Potępiły go sobory z 1490 i 1504 roku, a przywódców spalono. Od końca XVIII wieku w guberniach woroneskiej, tambowskiej i saratowskiej rozwijał się chłopski ruch subotników, zachowujących szabat i prawa pokarmowe; od 1825 roku objęły ich masowe deportacje na Kaukaz i Syberię. Uczciwie trzeba dodać dwie rzeczy: ciągłości między ruchem XV-wiecznym a subotnikami nie udowodniono, a sami subotnicy byli zróżnicowani — od grup trzymających się Nowego Testamentu i Jeszui po takie, które przeszły na judaizm rabiniczny.

W Ameryce pierwszej połowy XIX wieku ruch Williama Millera zakończył się 22 października 1844 roku wielkim rozczarowaniem. W tym samym roku Rachel Oakes (1809-1868), baptystka dnia siódmego, przekazała sobotę milleryckiej grupie w Washington w stanie New Hampshire, a metodystyczny pastor Frederick Wheeler zaczął ją zachowywać wiosną 1844. T. M. Preble przyjął sobotę w sierpniu 1844 roku, a jego artykuł z 28 lutego 1845 roku, wznowiony jako traktat, dotarł do Josepha Batesa (1792-1872), który w 1846 roku wydał broszurę o szabacie siódmego dnia jako znaku wiecznym.

Tak sobota weszła do rodzącego się adwentyzmu, zorganizowanego w kościół w 1863 roku. Nie było w tym żadnej tajemnicy ani objawienia: to prosta sztafeta z Anglii XVII wieku, prowadząca od Mill Yard przez Newport 1671 do Washington 1844. Odnotowujemy to jako fakt historyczny, nie jako wzorzec do naśladowania.

Równolegle rosła gałąź, która sobotę zachowała, a wizji Ellen White nie uznała. Gilbert Cranmer prowadził od 1858 roku niezależną pracę w Michigan, 10 sierpnia 1863 roku ukazał się pierwszy numer jego pisma, a w 1884 roku zorganizowano konferencję generalną, z ośrodkiem w Stanberry w Missouri. Z tego pnia wyrosły później liczne wspólnoty zachowujące sobotę i święta biblijne.

Fale XX i XXI wieku

Od marca 1937 roku C. O. Dodd wydawał miesięcznik, w którym od numeru z października 1938 promował przywrócenie hebrajskich imion Boga i Mesjasza. Z tego impulsu wyrosły zgromadzenia świętych imion, a sam ruch spopularyzował w anglosaskiej pobożności biblijnej formę Jahwe. Zwykle łączył trzy elementy: sobotę, święta biblijne i imię Boże.

Osobną linią jest ruch mesjanistyczny. Jego XIX-wiecznym prekursorem był Joseph Rabinowitz (1837-1899), żydowski prawnik z Kiszyniowa, który w latach 1882-1884 założył wspólnotę Izraelitów Nowego Przymierza, gdzie Żydzi wierzący w Jeszuę zachowywali szabat przy chrześcijańskiej treści wiary. W 1915 roku powstał w Ameryce związek chrześcijan pochodzenia żydowskiego, przemianowany w 1975 roku na Mesjanistyczny Sojusz Żydowski — symboliczne przejście do formuły judaizmu mesjanistycznego. Po 1967 roku ruch gwałtownie się rozwinął, a od lat siedemdziesiątych powstała sieć synagog mesjanistycznych w Stanach Zjednoczonych i w Izraelu.

Od lat dziewięćdziesiątych rośnie zdecentralizowany nurt powrotu do korzeni, złożony głównie z nie-Żydów wracających do Tory: sobota, czyste pokarmy, święta z Kpł 23. Katalizatorem było nauczanie Deana i Susan Wheelocków, a potem internet, z wyraźnym skokiem po roku 2008. Odnotowujemy też uczciwie, że w tym nurcie panuje pełne spektrum poglądów i część jego uczestników kwestionuje boskość Mesjasza — stanowisko, którego ten serwis nie podziela. Równolegle w głównym nurcie ewangelikalnym rośnie praktyka obchodzenia Paschy i Święta Namiotów.

Kościół przeniósł uroczystość: katechizmy i prasa

Najciekawsze świadectwa w tej sprawie pochodzą nie od zwolenników soboty, lecz od obrońców niedzieli. Katechizm Rzymski, wydany w 1566 roku autorytetem Piusa V jako oficjalny podręcznik dla proboszczów, w wykładzie trzeciego przykazania stwierdza, że Kościołowi Bożemu spodobało się przenieść obchodzenie i świętowanie szabatu na niedzielę, i wyjaśnia, że przykazanie o szabacie — inaczej niż pozostałe z Dekalogu — uznaje za ceremonialne co do wyznaczenia dnia.

We wrześniu 1893 roku dziennik The Catholic Mirror, organ prasowy archidiecezji Baltimore, opublikował cztery artykuły redakcyjne (2, 9, 16 i 23 września) dowodzące, że Pismo świadczy wyłącznie za sobotą, a niedziela opiera się na autorytecie kościoła, więc protestanci święcący niedzielę są niekonsekwentni. Ważne zastrzeżenie: to głos redakcji gazety kardynała Gibbonsa, a nie podpisany tekst samego kardynała, i tak należy go cytować.

W tym samym duchu pisał w XX wieku amerykański apologeta John A. O’Brien w książce o wierze milionów: skoro w Biblii wskazana jest sobota, a nie niedziela, to zachowywanie niedzieli przez tych, którzy deklarują czerpanie religii wprost z Biblii, jest niekonsekwencją, a zwyczaj ten opiera się na autorytecie kościoła, nie na wyraźnym tekście Pisma (wyd. 1938/1956, s. 473-474; wyd. poprawione 1974, s. 400-401 — przy cytowaniu zawsze podawać wydanie razem ze stroną). Najkrócej i najostrzej ujmuje to jednak popularny katechizm z 1910 roku.

Czuli, że mają władzę: dokumenty współczesne

Katechizm Kościoła Katolickiego w paragrafie 2175 stwierdza, że niedziela wyraźnie różni się od szabatu i że dla chrześcijan jej świąteczne obchodzenie zastępuje obchodzenie szabatu. To współczesne, oficjalne potwierdzenie zastąpienia — nie w broszurze polemicznej, lecz w podstawowym dokumencie doktrynalnym.

List apostolski Dies Domini Jana Pawła II z 31 maja 1998 roku poświęca temu zagadnieniu osobne rozważanie. Numer 18 opisuje przejście od szabatu do pierwszego dnia po szabacie; numer 59 mówi, że niedziela jest nie tyle zastąpieniem szabatu, ile jego doskonałym wypełnieniem; numery 66-67 apelują, aby ustawodawstwo cywilne respektowało obowiązek święcenia niedzieli. Kluczowe jest jednak zdanie z numeru 63, opisujące podstawę samej zmiany.

Podobną logikę widać w zmianach dyscyplinarnych: konstytucja Paenitemini z 17 lutego 1966 roku pozostawiła piątkową wstrzemięźliwość jako normę, ale pozwoliła konferencjom episkopatów zastępować post innymi formami pokuty, przez co w wielu krajach post piątkowy praktycznie zniknął. To zmiany dyscypliny kościelnej, a nie Dekalogu — ale ilustrują tę samą zasadę autorytetu, którą opisują artykuł 28 Wyznania augsburskiego i mowa de Fosso.

Warto wreszcie odnotować fakty ekumeniczne bez języka spiskowego. 31 października 1999 roku w Augsburgu podpisano wspólną deklarację o usprawiedliwieniu, w której paragraf 41 stwierdza, że nauka kościołów luterańskich przedstawiona w deklaracji nie podpada pod potępienia soboru trydenckiego, a potępienia z ksiąg luterańskich nie dotyczą przedstawionej tam nauki rzymskiej; później przyłączyli się metodyści (2006) oraz anglikanie i reformowani (2017). 31 października 2016 roku w Lund odbyło się wspólne upamiętnienie pięćsetlecia reformacji. Anatemy sesji VI Trydentu nigdy nie zostały formalnie odwołane przez sobór — czytelnik ma prawo sam zapytać, czy przestały obowiązywać, czy tylko przestały być wypowiadane.

Klamra: naprawiający wyłomy

Stary Testament kończy się dwoma poleceniami: pamiętajcie o prawie nadanym na Horebie oraz oczekujcie proroka, który zwróci serca ojców ku synom przed wielkim i strasznym dniem Pana (Ml 4,4-6 w numeracji UBG; w wydaniach idących za numeracją hebrajską jest to Ml 3,22-24). Pamięć o prawie i odwrócenie serc idą tam razem — powrót nie jest nostalgią za dawnymi obrzędami, lecz naprawą tego, co zostało wyłamane.

Iz 58 nazywa taką pracę po imieniu. Najpierw pada obietnica dla tych, którzy odbudują starodawne ruiny i zostaną nazwani naprawcami wyłomów, a zaraz potem — w tym samym oddechu — mowa jest o powstrzymaniu nogi od przekraczania szabatu. Wyłom w murze i siódmy dzień stoją w tym tekście obok siebie, i to jest właśnie klamra całej tej sekcji.

Objawienie Jana zamyka łuk trzema obrazami: smok walczy z tymi, którzy zachowują przykazania Boga i mają świadectwo Jeszui (Ap 12,17); lud końca czasu opisany jest przez przykazania i wiarę (Ap 14,12); a głos z nieba wzywa: wyjdźcie z niej, mój ludu (Ap 18,4). To wezwanie nie jest skierowane do żadnej konkretnej denominacji ani przeciw niej — jest skierowane do pojedynczego czytelnika, który sprawdził, co mówią dokumenty, i sam musi zdecydować, czym się kieruje: tekstem czy zwyczajem.