Język pamięta to, o czym kalendarz zapomniał

sobota

sobotaOd szabatu

niedziela

niedzielaInne

Sobota pochodzi wprost od hebrajskiego szabbat — przez greckie sabbaton i łacińskie sabbatum. Niedziela to prasłowiańskie „nie-działanie", dzień, w którym się nie pracuje: biblijna kategoria odpoczynku przypięta do innego dnia tygodnia. Poniedziałek to „dzień po niedzieli", wtorek — drugi, czwartek i piątek — czwarty i piąty, więc polski tydzień jest policzony od niedzieli, co mimochodem potwierdza, że sobota jest dniem siódmym.

sobota

sobotaOd szabatu

niedziela

neděleInne

Ten sam układ co po polsku: sobota od szabatu, neděle od „nie-działania". Czeski dokłada úterý (wtorek — „drugi") i čtvrtek oraz pátek (czwarty, piąty) liczone od neděle jako dnia pierwszego.

sobota

sobotaOd szabatu

niedziela

nedeľaInne

Sobota od szabatu, nedeľa od prasłowiańskiego „nie-działania". Cały tydzień słowacki, jak polski i czeski, nie zawiera imienia żadnego bóstwa.

sobota

субботаOd szabatu

niedziela

воскресеньеInne

Transliteracja: subbota, woskriesienje. Subbota to szabat przez cerkiewnosłowiańskie sabbota. Ciekawy jest los słowa неделя (niedziela): pierwotnie oznaczało dzień nie-działania, potem znaczenie przesunęło się na CAŁY tydzień, a pierwszy dzień przemianowano na воскресенье, czyli „zmartwychwstanie". Widać w tym samą zmianę uzasadnienia: odpoczynek ustąpił miejsca pamiątce zmartwychwstania.

sobota

суботаOd szabatu

niedziela

нядзеляInne

Transliteracja: subota, niadziela. Białoruski zachował dawniejszy stan niż rosyjski: nazwa pierwszego dnia to wciąż „nie-działanie", a nie „zmartwychwstanie".

sobota

суботаOd szabatu

niedziela

неділяInne

Transliteracja: subota, nedila. Jak po białorusku — sobota od szabatu, a nazwa niedzieli wciąż znaczy „nie-działanie". Tydzień nazywa się тиждень, więc nie doszło do rosyjskiego przesunięcia znaczeń.

sobota

subota / суботаOd szabatu

niedziela

nedjelja / недељаInne

Ten sam materiał słowotwórczy w dwóch alfabetach: subota od szabatu, nedjelja od „nie-działania". Chorwacki dokłada rzadką w Europie nazwę środy — srijeda, czyli „środek" tygodnia liczonego od niedzieli.

sobota

съботаOd szabatu

niedziela

неделяInne

Transliteracja: syboto (sybota), nedelja. Bułgarski zachował неделя w znaczeniu dnia, a na tydzień ma osobne седмица — dosłownie „siódemkę".

sobota

sobotaOd szabatu

niedziela

nedeljaInne

Sobota od szabatu, nedelja od „nie-działania". Słoweński ma też torek i četrtek — drugi i czwarty dzień liczone od niedzieli.

sobota

šeštadienisLiczony

niedziela

sekmadienisLiczony

Dosłownie „dzień szósty" i „dzień siódmy" — Litwa uporządkowała nazwy dni bez żadnego bóstwa, ale licząc od poniedziałku. Skutek jest wymowny: siódmy dzień tygodnia wypada tu w niedzielę, choć w rachubie biblijnej siódmy jest szabat. Sam język pokazuje, jak przesunięto punkt startu tygodnia.

sobota

sestdienaLiczony

niedziela

svētdienaInne

Sestdiena to „dzień szósty" (znowu licząc od poniedziałku), a svētdiena — „dzień święty", od svēts, czyli święty. Dokładnie ten sam zabieg, co w polskiej formule katechizmowej: określenie „dzień święty" zostało, tylko przypięte do innego dnia niż w Wj 20,8-11.

sobota

szombatOd szabatu

niedziela

vasárnapInne

Szombat to szabat, przejęty przez pośrednictwo słowiańskie. Vasárnap znaczy „dzień targowy" — vásár to jarmark, nap to dzień. Węgrzy nazwali pierwszy dzień od handlu, a siódmy od szabatu.

sobota

lauantaiInne

niedziela

sunnuntaiOd Słońca

Lauantai to zapożyczenie ze staronordyckiego laugardagr, czyli „dzień kąpieli" — sobota była dniem mycia się przed świętem. Sunnuntai to kalka germańskiego „dnia Słońca". Fiński nie ma tu ani szabatu, ani dnia Pańskiego.

sobota

laupäevInne

niedziela

pühapäevInne

Laupäev to ten sam skandynawski „dzień kąpieli" co fińskie lauantai. Pühapäev znaczy dosłownie „dzień święty" (püha — święty) — jak łotewskie svētdiena i jak polska katechizmowa formuła o dniu świętym.

sobota

sabatoOd szabatu

niedziela

domenicaOd „dnia Pańskiego"

Klasyczny układ romański: sabato z łacińskiego sabbatum, domenica z dies dominica, czyli „dzień Pański". Reszta tygodnia została przy bogach rzymskich — martedì od Marsa, mercoledì od Merkurego, giovedì od Jowisza, venerdì od Wenus. Chrześcijaństwo przemianowało pierwszy dzień, pogańskie imiona w środku tygodnia zostawiając nietknięte.

sobota

sábadoOd szabatu

niedziela

domingoOd „dnia Pańskiego"

Sábado od sabbatum, domingo od dies dominica. Warto zauważyć skalę: hiszpański niesie hebrajskie słowo „szabat" na dwa kontynenty, do kilkuset milionów ludzi, z których większość nie święci siódmego dnia.

sobota

sábadoOd szabatu

niedziela

domingoOd „dnia Pańskiego"

Jedyny większy język Europy, który wyrzucił z tygodnia imiona bogów: od poniedziałku do piątku ma segunda-feira, terça-feira, quarta-feira, quinta-feira i sexta-feira, czyli dni po prostu policzone. To ślad świadomej reformy — Marcin z Bragi w traktacie De correctione rusticorum (około 572 roku) potępiał nazywanie dni imionami bóstw. Sábado i domingo reformy nie potrzebowały: jedno jest szabatem, drugie dniem Pańskim. Uwaga na rachubę: skoro poniedziałek to „drugi jarmark", pierwszym dniem jest niedziela, a sábado wypada siódmy.

sobota

samediOd szabatu

niedziela

dimancheOd „dnia Pańskiego"

Samedi wygląda na nieprzejrzyste, ale to ściągnięte łacińskie sambati dies — dzień szabatu (przez ludową grecką formę sambaton). Dimanche to dies dominica. Reszta tygodnia to Mars, Merkury, Jowisz i Wenus.

sobota

dissabteOd szabatu

niedziela

diumengeOd „dnia Pańskiego"

Dissabte to dies sabbati ze zrośniętym dies, diumenge to dies dominica. Kataloński przykleił łacińskie „dzień" do każdej nazwy — dilluns, dimarts, dimecres — dzięki czemu widać budowę tych złożeń jak na przekroju.

sobota

sâmbătăOd szabatu

niedziela

duminicăOd „dnia Pańskiego"

Sâmbătă od ludowołacińskiego sambata (a to od greckiego sabbaton), duminică od dies dominica. Rumuński jest wyspą romańską w otoczeniu słowiańskim, a mimo to nazwy obu dni ma dokładnie tej samej genezy co włoskie i hiszpańskie.

sobota

SaturdayInne

niedziela

SundayOd Słońca

Saturday to jedyny angielski dzień z imieniem bóstwa rzymskiego — Saturni dies, dzień Saturna. Sunday to wprost „dzień Słońca", kalka łacińskiego dies Solis. Środek tygodnia obsadzili bogowie germańscy: Tiw, Woden, Thor i Frigg. Po angielsku nie da się nazwać siódmego dnia, nie wywołując pogańskiej planety.

sobota

Samstag (na północy: Sonnabend)Od szabatu

niedziela

SonntagOd Słońca

Samstag pochodzi od staro-wysoko-niemieckiego sambaztag, a to od ludowej greckiej formy sambaton, czyli od szabatu — nazwa przyszła z misją chrześcijańską z południa. Na północy Niemiec używa się Sonnabend, dosłownie „wieczoru przed niedzielą". Sonntag to dzień Słońca. Niemiecki ma więc dwa różne siódme dni: jeden pamiętający szabat, drugi liczony od niedzieli.

sobota

zaterdagInne

niedziela

zondagOd Słońca

Zaterdag to dzień Saturna, zondag — dzień Słońca. Niderlandzki poszedł drogą angielską, a nie niemiecką: żadnego śladu szabatu.

sobota

lørdagInne

niedziela

søndagOd Słońca

Lørdag to staronordyckie laugardagr, „dzień kąpieli" — tydzień skandynawski wyznaczał sobotę na mycie się. Søndag to dzień Słońca. Reszta duńskiego tygodnia nosi imiona Tyra, Odyna, Thora i Frigg.

sobota

lördagInne

niedziela

söndagOd Słońca

Tak samo jak po duńsku: „dzień kąpieli" i „dzień Słońca". Szwedzki zachował przy tym najczystsze imiona bogów w środku tygodnia — tisdag, onsdag, torsdag, fredag.

sobota

lørdagInne

niedziela

søndagOd Słońca

Identycznie jak po duńsku. W językach nordyckich siódmy dzień opisano czynnością domową, a pierwszy — Słońcem; nazwa szabatu nie dotarła tu w ogóle.

sobota

laugardagurInne

niedziela

sunnudagurOd Słońca

Islandia przeszła własną reformę nazw: biskup Jón Ögmundsson na początku XII wieku usunął z kalendarza imiona Odyna i Thora, zastępując je liczbami — stąd þriðjudagur, czyli „dzień trzeci", i fimmtudagur, „dzień piąty". Reforma nie tknęła jednak laugardagur („dnia kąpieli") ani sunnudagur („dnia Słońca"). Usunięto bogów z kalendarza, ale kult solarny w nazwie pierwszego dnia został.

sobota

ΣάββατοOd szabatu

niedziela

ΚυριακήOd „dnia Pańskiego"

Transliteracja: Sávvato, Kyriakí. Grecki zachował rachubę biblijną prawie w całości: Δευτέρα i Τρίτη to „drugi" i „trzeci" dzień, Παρασκευή to „przygotowanie" — dokładnie ten termin, którym Ewangelie nazywają dzień przed szabatem. Σάββατο jest wprost szabatem, a Κυριακή to „dzień Pański", ten sam, który łacina odda jako dies dominica i który stąd rozejdzie się po całej Europie romańskiej.

sobota

An SatharnInne

niedziela

An DomhnachOd „dnia Pańskiego"

An Satharn od łacińskiego Saturni, An Domhnach od dominica. Irlandzki tydzień jest przy tym najbardziej kościelny w Europie: An Aoine to „post" (piątek), An Chéadaoin — „pierwszy post" (środa), a An Déardaoin — „dzień między postami" (czwartek). Cały kalendarz opisano praktykami wprowadzonymi już po apostołach.

sobota

CumartesiInne

niedziela

PazarInne

Cumartesi to złożenie cuma i ertesi — „dzień po piątku", a cuma to arabskie dżumua, dzień wspólnej modlitwy. Pazar znaczy „targ" (z perskiego bazar). Turecki mierzy więc tydzień od muzułmańskiego dnia zgromadzenia, a niedzielę nazywa dniem handlu — nazwy zapisują to, wokół czego realnie kręci się życie społeczności.

sobota

e shtunëInne

niedziela

e dielOd Słońca

E shtunë przyszło z łacińskiego dies Saturni. Pochodzenie e diel jest sporne: najczęściej wiąże się je z albańskim diell, czyli „słońce", ale część badaczy widzi tu wpływ łacińskiego dies dominica — obie drogi prowadzą przez ten sam okres rzymski. Bez wątpliwości natomiast e premte, czyli piątek, pochodzi od greckiego paraskeuē — „przygotowania" przed szabatem.

sobota

is-SibtOd szabatu

niedziela

il-ĦaddLiczony

Maltański to język semicki zapisywany alfabetem łacińskim, w kraju katolickim od stuleci. Is-Sibt pochodzi z tego samego semickiego rdzenia co hebrajskie szabbat, a il-Ħadd znaczy „pierwszy" (arabskie al-ahad). Malta nazywa więc dni dokładnie tak, jak nazywa je Biblia hebrajska: siódmy jest szabatem, pierwszy jest po prostu pierwszy.

sobota

السبتOd szabatu

niedziela

الأحدLiczony

Transliteracja: as-sabt, al-ahad. Arabski liczy dni: al-ahad to „pierwszy", al-ithnajn — „drugi", ath-thulatha — „trzeci", i tak do al-chamis, „piątego". Wyłamują się dwa: al-dżumua, „dzień zgromadzenia" (piątek), oraz as-sabt — czyli szabat, jedyna nazwa niebędąca ani liczbą, ani opisem obrzędu.

sobota

שַׁבָּתOd szabatu

niedziela

יוֹם רִאשׁוֹןLiczony

Transliteracja: Szabbat, Jom riszon. To jest wzorzec, z którego wszystko inne się wywodzi: sześć dni nie ma własnych imion, tylko numery — jom riszon, jom szeni, aż po jom sziszi — a siódmy nazywa się Szabbat. Nazwa dnia nie odsyła do żadnego bóstwa ani ciała niebieskiego, tylko do odpoczynku Stwórcy z Rdz 2,2-3.

sobota

შაბათიOd szabatu

niedziela

კვირაOd „dnia Pańskiego"

Transliteracja: szabati, kwira. Gruziński liczy tydzień OD SZABATU: orszabati to „drugi po szabacie" (poniedziałek), samszabati — „trzeci", otchszabati — „czwarty", chutszabati — „piąty". Piątek to paraskewi, greckie „przygotowanie". Kwira pochodzi od greckiego kyriakē, „dnia Pańskiego", i znaczy dziś także „tydzień". W tym języku szabat jest nie tylko nazwą dnia, ale osią, wokół której liczy się wszystkie pozostałe.

sobota

ՇաբաթOd szabatu

niedziela

ԿիրակիOd „dnia Pańskiego"

Transliteracja: Szabat, Kiraki. Jak po gruzińsku: Erkuszabti to „drugi po szabacie", Jerekszabti — „trzeci", Czorekszabti — „czwarty", Hingszabti — „piąty". Urbat (piątek) pochodzi od syryjskiego określenia dnia przygotowania. Ormiańskie Շաբաթ oznacza zarazem sobotę i tydzień.

sobota

SabtuOd szabatu

niedziela

MingguOd „dnia Pańskiego"

Podręcznikowy przykład, jak daleko sięgają obie nazwy: Sabtu przyszło z arabskiego as-sabt, czyli od szabatu, wraz z kupcami muzułmańskimi, a Minggu jest zniekształconym portugalskim domingo, przyniesionym przez żeglarzy i misjonarzy. W jednym tygodniu spotkały się hebrajskie słowo o siódmym dniu i łacińskie o dniu Pańskim — po drodze przez trzy kontynenty.

sobota

JumamosiLiczony

niedziela

JumapiliLiczony

Juma to arabskie określenie tygodnia, a mosi i pili to rodzime liczebniki „jeden" i „dwa" — Jumamosi znaczy więc „dzień pierwszy", Jumapili „dzień drugi". Suahili liczy tydzień od soboty, bo rachuba idzie po piątkowym dniu zgromadzenia (Ijumaa). Efekt jest zaskakujący: w tym języku to sobota jest dniem pierwszym, a nie siódmym.

sobota

thứ BảyLiczony

niedziela

Chủ nhậtOd „dnia Pańskiego"

Thứ Bảy znaczy dosłownie „siódmy" — Wietnamczycy liczą od thứ Hai („drugi", poniedziałek), więc sobota wychodzi siódma, a niedziela jest dniem pierwszym. Chủ nhật to zapis chińskimi znakami 主日, „dzień Pana", wprowadzony przez misjonarzy. Język, który nigdy nie zetknął się z judaizmem, mimo to zapisał sobotę jako dzień siódmy.

sobota

土曜日Inne

niedziela

日曜日Od Słońca

Transliteracja: doyōbi, nichiyōbi. Japoński tydzień to ten sam hellenistyczny tydzień planetarny, który dotarł do Rzymu — tylko drogą przez Chiny: 土 to żywioł ziemi odpowiadający Saturnowi, 日 to Słońce, a pozostałe dni niosą Księżyc, Marsa, Merkurego, Jowisza i Wenus. Astrologiczna siedmiodniówka objechała świat w drugą stronę i skończyła w Tokio z tym samym zestawem bóstw co w Pompejach.